Szlachta kojarzy się z dobrobytem i wysoką pozycją społeczną, lecz wielu jej przedstawicieli nie miało nawet własnych poddanych. Inni tracili ziemię, popadali w zależność osobistą, a nawet chłopieli. Jedni i drudzy pozostawali poza nawiasem życia politycznego lub byli wykorzystywani przez magnatów.

Minęło sto lat od odzyskania przez Polskę niepodległości. Jednocześnie nie tak dawno temu świętowaliśmy okrągłą rocznicę upadku PRL. Siłą rzeczy te dwie zmiany porównuje się ze sobą. Które pokolenie Polaków było lepiej przygotowane do wzięcia pełnej odpowiedzialności za kraj?

W jednej z XVIII-wiecznych książek quasinaukowych pisano, że mózg chłopski podobny jest do pługa. Rola chłopa pańszczyźnianego w rzeczywistości Polski szlacheckiej była jasno określona, choć jego los nie zawsze wyglądał tak źle, jak to się czasem przedstawia.