Usuwanie skutków ataku gazami bojowymi było jednym z priorytetów przedwojennej obrony cywilnej. Drużyny odkażające funkcjonowały w każdym większym mieście czy zakładzie pracy. Często organizowano też pokazy mające uświadamiać ludność cywilną, jak ważne jest szybkie usuwanie skażeń z ulic i placów.

Jedną z największych lekcji wypływających z doświadczeń Wielkiej Wojny było zagrożenie wynikające z zastosowania gazów bojowych. Obecne na polu bitwy od 1915 roku, do końca konfliktu przeszły znaczące zmiany, czyniące z nich zabójczy środek bojowy, szczególnie niebezpieczny dla osób nieposiadających odpowiednich środków zabezpieczających.

Brytyjscy żołnierze z 55 (West Lancashire) Dywizji oślepieni po niemieckim ataku gazowym w czasie bitwy pod Lys; 10 kwietnia 1918 r. (fot. Thomas Keith Aitken, ze zbiorów Imperial War Museums, sygn. Q 11586, IWM Non Commercial Licence)

Gaz jest groźny, gaz jest zły

„Gazy bojowe podczas wojny światowej nie były używane jako środek napadu lotniczego, wszystko jednak przemawia za tem, że w przyszłości znajdą one szerokie zastosowanie do napadów lotniczych, w postaci bomb gazowych, rozpryskiwaczy, opylaczy, ampułek, czy też w inny sposób, przede wszystkim z tego powodu, że są środkiem zniszczenia masowego”. Tak pisał w 1936 roku Wiktor Batycki w swym „Krótkim zarysie obrony przeciwlotniczo-gazowej ludności cywilnej”. Nie jest to zresztą jedyny mocno brzmiący tekst dotyczący zastosowania gazów bojowych w przyszłej wojnie, jaki możemy znaleźć w literaturze okresu międzywojennego.

W „O wojnie gazowej” z 1933 roku ostrzegano, „Nie ulega bowiem najmniejszej wątpliwości, że wróg, nieprzebierający w środkach […], może użyć tych środków przeciwko ludności cywilnej. Przez częste, niespodziane napady lotniczo-gazowe będzie starał się zastraszyć i zgnębić społeczeństwo, złamać jego ducha i wolę, aby przez to osłabić armję”. W broszurze „Co każdy obywatel o obronie przeciwgazowej wiedzieć powinien” z 1928 roku znajdziemy z kolei następujący ustęp: „ Gazy są środkiem walki bardzo skutecznym i przytem najtańszym (w przybliżeniu 27 razy tańszym od innych), a w wojnie przyszłości pieniądze będą oczywiście wyzyskiwane jak najekonomiczniej”.

W obiegu nie brakowało też porad, jak zabezpieczyć przed atakiem gazowym żywność. Jednym ze sposobów był dogotowywacz (rys. z broszury K. Zawilskiej „Gotowanie z zastosowaniem dogotowywacza”’; ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. 508.318, domena publiczna))

Ten krótki przegląd literatury jasno wskazuje, jak poważnie traktowano niebezpieczeństwo gazowe. Co więcej, o ile przeciętny obywatel mógł zabezpieczyć się w pewien sposób przed działaniem bomb odłamkowo-burzących, wzmacniając piwnicę czy kopiąc choćby zadaszony rów, to bez pomocy państwa nie mógł zasadniczo nic zrobić, by ochronić siebie i swoich najbliższych przed działaniem gazów bojowych. Z tego powodu Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP) traktowała tę kwestię bardzo poważnie, być może nawet poważniej od zabezpieczenia ludności przed bombami konwencjonalnymi.

Drużyna hydropulta

Hydropult w przekroju (il. Z. Marynowski, „Drużyny odkażające”, Warszawa 1937; ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. 611.345, domena publiczna)

Podstawową jednostką mającą za zadanie zwalczanie skutków ataku gazowego zaraz po nalocie była tak zwana „drużyna odkażająca”. Byli to zwykli cywile, których po specjalistycznym przeszkoleniu włączano w miejscowe struktury obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej. Takie drużyny, liczące zazwyczaj dziesięć osób, organizowano przy konkretnych zakładach przemysłowych lub firmach zajmujących się podtrzymywaniem funkcjonowania miasta, jak np. wodociągi, straż pożarna czy chociażby miejskie rzeźnie.

Takie rozwiązanie gwarantowało, że te newralgiczne – z punktu widzenia niezakłóconego funkcjonowania miejscowości i zaopatrywania ludności cywilnej – instytucje i zakłady będą odkażone w pierwszej kolejności, jak również zapewniało pewną bazę garażową i techniczną dla przechowywania i konserwowania sprzętu znajdującego się na wyposażeniu drużyny. Takie miejsce (zwane punktem odkażającym) powinno funkcjonować równocześnie jako schron przeciwgazowy.

Dziesięcioosobowe drużyny można było w razie potrzeby podzielić na dwa patrole. Przy pełnym składzie osobowym sześcioosobowy patrol A zajmował się samym odkażaniem, a czteroosobowy patrol B zabezpieczał teren i pomagał A przy pracy. Niezależnie jednak od podziału obowiązku, każdy członek drużyny musiał przejść szkolenie specjalistyczne z zakresu posługiwania się przydzielonym jej sprzętem. Podczas takich zajęć przyszli pogromcy skażeń mogli się dowiedzieć m.in., by po założeniu ubrania ochronnego chodzić w rozkroku, by nie przetrzeć nogawic (czyżby mieli chodzić jak kowboje?), lub też nie schylać się, mając na sobie rozpylacz tornistrowy, gdyż grozi to wylaniem jego zawartości prosto na głowę i plecy, a nawet za kołnierz.

Szkolenie drużyny odkażającej obejmowało również naukę poprawnego obsługiwania hydropulta, czyli niewielkiej ręcznej pompki pozwalającej na rozpylanie cieczy zaczerpniętej z wiadra. Wbrew pozorom, to niepozorne i nieskomplikowane urządzenie mogło oddać nieocenione usługi przy szybkim oczyszczaniu ulic czy podwórzy. Cytując: „Hydropult używa się w ten sposób, że wstawia się go do wiadra, pozostawiając trzymak nożny na zewnątrz i przyciskając go nogą, a następnie jedną ręką uruchamia się tłok, a drugą trzyma przedłużnik i rozpryskuje roztwór lub wodę”.

Od przybytku głowa… boli

Zestaw odkażający (il. Z. Marynowski, „Drużyny odkażające”, Warszawa 1937; ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. 611.345, domena publiczna)

Jednym z największych problemów, z którymi musieli zmierzyć się członkowie LOPP, jak i wszyscy zaangażowani w obronę przeciwgazową, była wielkość niezbędnego zaplecza materiałowego. Oprócz wyposażenia technicznego (łomy, łopaty, siekiery etc.) koniecznego do udzielania pomocy zasypanym (czy budowania lżejszych rodzajów ukryć), drużyny odkażające musiały posiadać kompletne stroje przeciwchemiczne i profesjonalne maski przeciwgazowe. Takich rzeczy nie dało się zaimprowizować, a sprzęt musiał być przechowywany w odpowiednich pomieszczeniach z kontrolowaną temperaturą i wilgotnością, co nie zawsze było łatwe do spełnienia. Duża rolę odgrywała tu również sumienność samych członków zespołu, którzy powinni regularnie kontrolować swoje wyposażenie, suszyć je, talkować, przekładać, reperować etc.

W celu skutecznego usuwania skażeń drużyny musiały mieć możliwość użycia środków pozwalających na zdezaktywowanie czy choćby zmycie trujących substancji. W tym celu wyposażano je w wapno chlorowane, kwas solny, benzynę, naftę, spirytus i mydło szare. Do transportu tych chemikaliów i wspomnianych wcześniej narzędzi wykorzystywano najczęściej różnego rodzaju wózki ciągnięte przez członków drużyny. W 1937 roku podjęto nawet próbę ogólnopolskiej standaryzacji tych wózków, jednak bez powodzenia.

Przesadzili?

Przez większość dwudziestolecia międzywojennego starano się zapewniać społeczeństwo o pełnej gotowości do radzenia sobie ze skutkami ataku z użyciem bomb chemicznych lub swoistych lotniczych rozpylaczy gazów bojowych. Jak zresztą ujęto to w instrukcji z 1938 roku dot. organizacji obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej miast: „Celem tych prac i przygotowań jest […] uodpornienie miasta na działanie środków napadu lotniczego”. Nie powinien więc dziwić fakt odbywania (i dokumentowania) licznych ćwiczeń w dużych skupiskach ludzkich mających z jednej strony przygotować cywili na wypadek ataku gazowego, a z drugiej stworzyć wrażenie pełnej gotowości służb. Tu też mieliśmy być „Silni, zwarci, gotowi”.

Akcja mająca na celu przygotowanie społeczeństwa na atak gazowy rozwijała się z taką energią, że w pewnym momencie trzeba było podjąć działania mające na celu uniknięcie paniki. W „Kurierze Wileńskim” z 12 lipca 1939 roku można było przeczytać m.in. następujące słowa: „wielkie napady lotnicze, wykonywane tylko celem spowodowania masowego wytrucia mieszkańców miast i osiedli są zupełnie nieprawdopodobne i nierealne”.

To nie Ku Klux Klan, lecz drużyny odkażające w ubraniach ochronnych typu I (il. Z. Marynowski, „Drużyny odkażające”, Warszawa 1937; ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. 611.345, domena publiczna)

Ten sam artykuł pojawił się w późniejszym czasie w kilku innych gazetach jako środek mający uspokoić rozbudzoną wyobraźnię mieszkańców miast i wsi. Owszem, nadal pouczano, przestrzegano i napominano, niemniej ton artykułów prasowych dotyczących obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej uległ latem 1939 roku zmianie.

Podsumowanie

Na szczęście we wrześniu i październiku 1939 roku nie doszło do użycia bomb gazowych na ziemiach polskich, nigdy się więc nie dowiemy, czy LOPP i inne organy państwa zdołały przygotować polskie społeczeństwo do poradzenia sobie ze skutkami napadu gazowego. Patrząc na to, jak wyglądała kwestia zapewnienia ludności cywilnej odpowiedniej liczby miejsc w schronach, wypada odnieść się do tej kwestii z pewną dozą pesymizmu.

Warto jednak równocześnie zauważyć, że ówczesne państwo dostrzegało potrzebę przygotowania społeczeństwa do radzenia sobie ze skutkami masowych skażeń i starało się wypracować odpowiednie do tego mechanizmy. Dziś próżno szukać zmagazynowanych na terenach miast wózków dla drużyn odkażających lub też specjalistycznych pojazdów przeznaczonych do oczyszczania znacznych powierzchni ze skażeń chemicznych. Nie dysponujemy też – o ile mi wiadomo – komorami mogącymi służyć do dezynfekcji całych wagonów kolejowych. Taki sprzęt byłby w obecnej sytuacji bezcenny.

Pokaz wojny gazowej na terenie wodociągów miejskich w Krakowie. Drużyna przeciwgazowa podczas odkażania terenu; listopad 1934 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2771/9, domena publiczna)
Pokaz wojny gazowej na terenie wodociągów miejskich w Krakowie. Drużyna przeciwgazowa z wózkiem; listopad 1934 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2771/11, domena publiczna)
Pokaz wojny gazowej na terenie wodociągów miejskich w Krakowie. Członek drużyny przeciwgazowej z wózkiem; listopad 1934 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2771/10, domena publiczna)
Pokaz wojny gazowej na terenie wodociągów miejskich w Krakowie. Drużyna przeciwgazowa podczas odkażania terenu; listopad 1934 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2771/5, domena publiczna)
Kurs obrony przeciwgazowej dla służby odkażającej we Włodzimierzu. Inspektorzy z warszawskiego LOPP i powiatowego we Włodzimierzu przyglądają się szkoleniu drużyny odkażającej (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2897/2, domena publiczna)
Ćwiczenia przeciwgazowe w Poznaniu. Drużyna odkażająca w kombinezonach przeciwgazowych podczas odkażania ul. Górna Wilda; listopad 1933 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2817/2, domena publiczna)
Ćwiczenia przeciwgazowe na dworcu kolejowym w Krakowie. Drużyna przeciwgazowa Kolejowego Przysposobienia Wojskowego podczas odkażania terenu na peronie; październik 1930 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2769/1, domena publiczna)
Komora dezynfekcyjna do odkażania wagonów osobowych (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/8/2951/1, domena publiczna)
Wagon pulmanowski (wagon pasażerski z długim korytarzem, z którego prowadzą wejścia do poszczególnych przedziałów) wewnątrz komory dezynfekcyjnej (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/8/2951/2, domena publiczna)
Drużyna odkażająca ze Zjednoczonych Fabryk Maszyn, Kotłów i Wagonów L. Zieleniewski i Fitzner-Gamper S.A. w Krakowie (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/8/1606/2, domena publiczna)
Tydzień Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej w Katowicach. Drużyna z Warszawy demonstruje sposób odkażania powierzchni zanieczyszczonych gazem; maj 1934 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2738/1, domena publiczna)
Akcja odkażania i oczyszczania mieszkań rodzin bezrobotnych przeprowadzana przez PCK; 1935–1937 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/13/880/1, domena publiczna)
Ćwiczenia przeciwgazowe Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej w Katowicach. Odkażanie zanieczyszczonej ulicy; 25 listopada 1938 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2742/8, domena publiczna)
Ćwiczenia przeciwgazowe Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej w Brzezinach. Drużyna w kombinezonach przeciwgazowych podczas odkażania terenu zakażonego iperytem (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2718/1, domena publiczna)
Obóz Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej w Węgierskiej Górce. Drużyna w kombinezonach przeciwgazowych odkaża teren; maj 1936 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2690/20, domena publiczna)
Polewaczka z Zakładu Oczyszczania Miasta stoł. Warszawy podczas pokazu odkażania na ulicy w Katowicach. Obsługa polewaczki w specjalnych ochronnych skafandrach; 23 września 1934 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/8/6667/1, domena publiczna)
Ćwiczenia przeciwgazowe w Poznaniu. Drużyna podczas odkażania zagazowanego terenu; czerwiec 1929r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2816/1, domena publiczna)
Kurs obrony przeciwgazowej dla służby odkażającej we Włodzimierzu. Ćwiczenia drużyny odkażającej (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/2897/1, domena publiczna)

Bibliografia

  • Wiktor Batycki, Krótki zarys obrony przeciwlotniczo-gazowej ludności cywilnej, Warszawa 1936.
  • Adam Kiciński, Co każdy obywatel o obronie przeciwgazowej wiedzieć powinien, Poznań 1928.
  • Kontrola stanu zdeponowanych ubrań ochronnych i masek przeciwgazowych, APB 4/9249.
  • Zdzisław Marynowski, Drużyny odkażające, Zarząd Główny Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Warszawa 1937.
  • Ogólna instrukcja o organizacji obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej miast, Warszawa 1938.
  • Prawda o niebezpieczeństwie gazowym i sposoby obrony, „Kurjer Wileński wraz z Kurjerem Wileńsko-Nowogródzkim”, r. 16, nr 190 (12 lipca 1939).
  • Paweł Roszko, O wojnie gazowej, Państwowe Wydawnictwo Książek Szkolnych, Lwów 1933.

Leave a Reply