I wojna światowa niosła ze sobą żniwa w postaci setek tysięcy nie tylko zabitych, ale też rannych. Europejskie państwa nie zawsze potrafiły sobie poradzić z rzeszami zdemobilizowanych, często trwale okaleczonych żołnierzy. Jak wypadła na tym tle niepodległa Polska?

Zakończenie Wielkiej Wojny spotkało się z powszechną ulgą. Po czterech koszmarnych latach nastał długo wyczekiwany spokój. Ale nie dla wszystkich. Tysiące mężczyzn zostało okaleczonych na polu bitwy, a następnie odtrąconych przez rodziny i lokalne społeczności. Do tego w przypadku części narodów żołnierze wracali do domów nie tylko jako inwalidzi, ale również przegrani, ludzie wyrzuceni poza margines społeczeństwa. Szczególnie widoczne było to w Niemczech, ale francuscy i angielscy weterani nie mogli się cieszyć się szczęśliwym życiem.

Jeden z amerykańskich plakatów pouczających weteranów I wojny światowej, jak mają się zachowywać po powrocie do domów (il. Gordon Grant, National WWI Museum and Memorial, domena publiczna)

Nieco inaczej było w II Rzeczpospolitej. Chociaż wielu Polaków walczyło po przeciwnych stronach frontu, polskie społeczeństwo nie zostało tak straumatyzowane i przetrzebione jak np. niemieckie. Co więcej, Polska wyszła na Wielkiej Wojnie całkiem nieźle. Po ponad stu latach niewoli na nowo stała się niepodległa i należała do zwycięzców. Jej weterani nie stawali się wyrzutem sumienia i przypomnieniem o tragicznym losie niechcianej wojny, a zabici i ranni jawili się jako konieczna – chociaż na pewno nie miła – ofiara dla ojczyzny.

Weterani nie zostali zepchnięci na margines, nie powstała wielka rzesza niezadowolonych, oburzonych i pozostawionych samym sobie ludzi, którzy żywili się resentymentem i mogli stać się potencjalną siłą wywrotową. Trzeba pamiętać, że właśnie na takich nastrojach społecznych wyrosła partia nazistowska, a wielu zwolenników Hitlera rekrutowało się spośród byłych żołnierzy.

Dekoracja ociemniałych weteranów w Zakopanem (fot. Henryk Schabenbeck, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/6/1702/1, domena publiczna)

W Polsce weterani I wojny światowej, bojów o granice oraz wojny polsko-bolszewickiej mogli uważać się za ludzi ważnych i docenianych. Co więcej, późniejsze ruchy władz, jak uhonorowanie w szczególny sposób weteranów powstania styczniowego, pokazywały, jak ważna była dla Polaków tradycja orężnej walki za ojczyznę.

Zasiłki, kooperatywy, stragany

To, w jaki sposób traktowano w Polsce inwalidów wojennych, stawało się nawet elementem politycznej walki. Kiedy po zakończeniu I wojny światowej toczyła się batalia o to, czy Śląsk Cieszyński będzie należał do Polski, pojawiły się ulotki o następującej treści:

Uroczystości święta 3 Maja w Katowicach. Weterani wojenni w defiladzie; 3 maja 1934 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/6/2888/7, domena publiczna)

W chwili najkrytyczniejszej dla nowo powstałego państwa polskiego, kiedy Polska krwawić się musiała we wschodniej Galicyi, kiedy bolszewicy rosyjscy zagrażali istnieniu i bytowi państwa, mimo to pierwszą jego pracą i troską była opieka nad inwalidami wojennymi.

Najgorszy to był czas, gdyż trzeba było wszystko budować od kamienia węgielnego; przemysł był zniszczony, pieniędzy brak, a troska o granice wymagała największych wysiłków, mimo to Polska, w przeciwieństwie do państwa czeskiego, znalazła pieniądze, ażeby kalekom i chorym ofiarom światowej wojny natychmiast przyjść z pomocą, dać im tymczasową ochronę i opiekę.

Przeszło 150 000 inwalidów objęła Polska w spadku po państwach zaborczych, dziesiątki milionów marek wypłaciła już na zasiłki tymczasowe i na renty. Na Śląsku Cieszyńskim z trzech powiatów: bielskiego, cieszyńskiego i frysztackiego zgłosiło się już blisko 4000 inwalidów, pół miliona koron wypłacono na renty, drugie tyle na tymczasowe zasiłki.

Niepełnosprawnym weteranom pomagano w najróżniejszy sposób, np. ułatwiano im handel, tworząc odpowiednie wózki będące jednocześnie straganami. Prężnie działał rozwinięty Związek Inwalidów Wojennych, który liczył sobie blisko 100 tysięcy członków w całym kraju. Jego celem było między innymi pośredniczenie w sprawach pracy, pomoc w uzyskiwaniu zasiłków etc. Powstawały spółki i kooperatywy, dzięki którym weterani mogli się utrzymać. Taką organizacją była między innymi Inwalidzka Spółdzielnia Rymarsko-Siodlarska znajdująca się w Warszawie, w której zajmowano się, jak nazwa wskazuje, produkcją siodeł.

Każdy z byłych żołnierzy, którzy w wyniku działań wojennych doznali uszczerbku na zdrowiu o wielkości co najmniej 15%, mógł oczekiwać zasiłku. Wysokość renty była zależna od stopnia inwalidztwa, w przypadku całkowitego wynosiła 500 marek polskich (w 1921 roku). Do tego można było liczyć na dodatek od drożyzny oraz pomoc lekarską. Renta przysługiwała nie tylko weteranom, ale też ich dzieciom i wdowom po nich.

Należy podkreślić, że podobnie byli traktowani weterani z czasów powstania styczniowego, których traktowano jak bohaterów. Już 1919 roku przyjęto ustawę „o stałej pensji dla weteranów powstania 1831 i 1863” (później jeszcze rozszerzano ustawę o kombatantów 1848 roku). Otoczeni zostali również opieką medyczną i socjalną, a z czasem ustanowiono dla nich specjalne mundury.

Schronisko dla weteranów powstania styczniowego w Krakowie. Weterani Jan Nożyczkowski (1. z lewej) i Artur Gierzyński; styczeń 1932 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/6/1433/2, domena publiczna)

Wiele informacji na temat tego, w jaki sposób niepodległa Polska dbała o swoich synów, można wyczytać z „Inwalidy Polskiego”, początkowo jednego z ważniejszych organów prasowych omawianej grupy społecznej (obok niego można było znaleźć takie czasopisma jak „Inwalida Śląski”, „Głos Inwalidy Ziemi Wileńskiej”, „Inwalida Żydowski” czy Inwalida Legionowy”). We wszystkich tych gazetach można było przeczytać o rozmaitych bolączkach dotykających weteranów, ale też o pomocy, jaką mogli otrzymać ze strony państwa. Na ich łamach pojawiały się między innymi szczegółowe informacje o tym, w jaki sposób odpowiadać przed komisją kwalifikującą do zasiłków.

Upiory w parkach i pustostanach

Nie znaczy to jednak, że polscy weterani mogli czuć się w II Rzeczpospolitej beztrosko. Należy pamiętać, że przedwojenna Polska była przede wszystkim krajem biednym. Jak pisano w jednym z numerów „Inwalidy Polskiego” (wychodzącego w latach 1914–1920): „Brak mieszkań, prześnienie w przemyśle, przewrót w handlu, odmiana w prawodawstwie – witają Was u wstępu do Ojczyzny. Gdzie osiąść, dokąd się zwrócić o pracę, jak bronić swego mienia. Pytajcie po męsku i czekajcie odpowiedzi”.

Gwiazdka dla bezrobotnych członków organizacji kombatanckich w Poznaniu. Widoczni m.in.: generał Oswald Frank (stoi bliżej środka z lewej strony przy drzwiach w mundurze), wojewoda poznański Roger Raczyński (stoi na prawo od gen. O. Franka), żona prezesa Zarządu Okręgowego Związku Legionistów profesora Antoniego Jakubskiego (siedzi przy stole w jasnej sukience), żona generała Stanisława Taczaka (siedzi przy stole na lewo od M. Michalskiego), weteran powstania styczniowego Michał Michalski (siedzi przy stole obok kobiety w jasnej sukience); grudzień 1932 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/13/1133/1, domena publiczna)

Zasiłki często były niewystarczające, a weterani nie zawsze byli witani z radością w rodzinnych domach. Często spali po parkach i ruderach. Jak pisał Jan Witllin, jeszcze przez wiele lat po wojnie straszyły „upiory bez nosów i uszu”. Sytuacja zaczęła stabilizować się dopiero w drugiej połowie lat dwudziestych, kiedy państwo polskie mogło sobie pozwolić na większe wydatki. Na łamach „Inwalidy Żydowskiego” można było przeczytać:

Najważniejszą bolączkę dla nas stanowi kwestia zatrudnienia inwalidów wojennych. Ustawa inwalidzi z dnia 18 marca 1921 w art. 54 i 55 postanawia, że inwalidzi wojenni posiadający dostateczne kwalifikacje mają pierwszeństwo także przy obsadzaniu urzędów samorządowych, posad w przedsiębiorstwach i zakładach państwowych lub samorządowych oraz w prywatnych przez Państwo subwencjonowanych i koncesjonowanych, jak również że pracodawcy w rolnictwie nie mogą uchylić się od zatrudnienia na każdych 50 robotników i pracowników przynajmniej jednego inwalidy ciężko poszkodowanego.

Tak wygląda nasza ustawa inwalidzi w teorii, a jakże daleko odbiega ona od rzeczywistości w codziennym życiu. Wiemy, że inwalidzi wojen. mają ciężki orzech do zgryzienia zanim zyskają posady w państwowych lub samorządowych instytucjach, ale przecież widzimy, że jakiś % inwalidów wojennych zostaje przyjętych na różne rodzaje stanowiska.

Uroczyste otwarcie w Babicach osiedla im. Aleksandry Piłsudskiej dla weteranów walk o niepodległość. Weteran wita chlebem i solą przybyłą na uroczystość Aleksandrę Piłsudską; 29 października 1934 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/6/1432/3, domena publiczna)

Gdy zabijanie to jedyny zawód

Wojna, czy raczej należy powiedzieć: wojny, które przetaczały się przez ziemie polskie, trwały od 1914 do 1922 roku. Oznacza to, że chłopcy zmobilizowani jako 17- czy 18-latkowie kończyli służbę dopiero w wieku ok. 25 lat. W tym czasie ich rówieśnicy zakładali rodziny, kończyli szkoły i studia. Tymczasem weterani, szczególnie jeżeli służyli w niższych szarżach, nie posiadali wykształcenia. Ba, wielu z nich nie miało nawet szansy zdobyć dyplomu. Miało to swoje reperkusje, o których pisała prasa:

Za najbardziej wykolejonych należy bezsprzecznie uważać tych, którzy przerwali swoje nauki w szkołach, aby wypełnić zaszczytny obowiązek wobec Ojczyzny. To najbardziej wartościowa pod względem ideowym młodzież znalazła się w warunkach najgorszych. W wojsku dla braku cenzusu naukowego droga dla nich jest zamknięta, po zwolnieniu zaś z wojska powiększają oni grono niedouczonych, niefachowych, a więc stają się typowymi wykolejeńcami.

I nie wolno traktować tego jako przesady. Nie było w tym nic dziwnego, po Wielkiej Wojnie i kolejnych konfliktach w Polsce żyło 700 tysięcy byłych żołnierzy. Jeżeli prześledzić, z jakich kręgów rekrutowali się członkowie różnego rodzaju band, które terroryzowały Rzeczpospolitą w latach powojennych, to nadreprezentacja byłych wojskowych jest niezwykle widoczna. Mężczyźni, którzy przywykli do zabijania i nie mieli fachu w rękach, łatwo ulegali demoralizacji. Weterani byli często odpowiedzialni za najbrutalniejsze z napadów, co nie umykało obserwatorom i dziennikarzom.

Policyjna obława na dom, w którym ukrywała się banda przestępców, 1933 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/3/107/1, domena publiczna)

Patrząc jednak całościowo na omawiany problem, można powiedzieć, że państwo Polskie na swój niedoskonały, ograniczony przez możliwości finansowe sposób starało się zapewnić pomoc ludziom, którzy przelewali za nie krew. I robiło to lepiej niż inne kraje europejskie, gdzie weterani nie tylko otrzymywali niższe świadczenia, ale też spotykali się często ze społecznym ostracyzmem.

Bibliografia

  • Witold Czechowicz, Przepisy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i pozostałych po nich rodzin, Drukarnia P.K.O., Warszawa 1925.
  • Jan Piotr Sobolewski, Prawo kombatanckie w Polsce i za granicą, Rytm, Warszawa 2005.