Mundurologia to pasjonujące zajęcie. Całymi dniami można wpatrywać się w zdjęcia czy ryciny, poszukując rozmaitych nieregularności i innych detali. A w zalewie informacji wizualnych nie wolno też zapominać o regulaminowej stronie zagadnienia.

Mundur wojskowy, wbrew pozorom, jest rzeczą bardzo skomplikowaną. Żołnierz musi przecież wykonywać w nim multum czynności – biegać, pływać, pracować i maszerować. Strój musi jednocześnie być na tyle ciepły, by osoba nosząca go nie ulegała przeziębieniom (co obniżyłoby wartość bojową jednostki!), ale równocześnie musi zmniejszać ryzyko groźnego przegrzania organizmu. Tkaniny, z których go wykonano, powinny być odporne na ścieranie i dość brutalne traktowanie, będąc jednocześnie akceptowalnymi w dotyku. No i dochodzi tu jeszcze do tego kwestia koloru.

Zauważyliście może, jak wraz z chronologicznymi ramami filmów wojennych zmienia się trudność rozróżnienia „naszych” i „tych drugich”? W „Potopie” , serii „Bogowie i Generałowie” czy „Panu Wołodyjowskim” jest to relatywnie proste, jako że obie strony noszą kolorowe mundury pozwalające na łatwą identyfikację walczących stron, choć i tu czasem trafiają się wyjątki. W filmach dotyczących późnych etapów Wielkiej Wojny czy II wojny światowej można mieć już pewne kłopoty, a w produkcjach przedstawiających współczesne konflikty zbrojne rozróżnienie walczących jest dosyć kłopotliwe dla osoby nie posiadającej odpowiedniej wiedzy merytorycznej. Wszystkiemu winien jest kamuflaż.

Przez większą część ludzkiej historii krzykliwy ubiór na polu bitwy był czymś pożądanym. Wojownik odziany w pióra czy kolorowe tkaniny był łatwo rozpoznawalny, budząc przy tym lęk w sercach swych wrogów. Sytuacja zmieniła się jednak radykalnie po pojawieniu się karabinów o znacznym zasięgu skutecznego ognia. Już w połowie XVIII wieku bycie widocznym na polu bitwy stało się znaczącą niedogodnością, a światowe armie (w różnym tempie) zaczęły wprowadzać mundury w barwach pozwalających na zlanie się żołnierza z otoczeniem.

Dziś trudno jest prześledzić proces ewolucji polskich mundurów noszonych przez różne formacje bez pełnego dostępu do rozległej bazy źródłowej i analizy zachowanych egzemplarzy muzealnych. Na szczęście w obszernych zasobach Biblioteki Narodowej, Biblioteki Jagiellońskiej i Muzeum Narodowego w Warszawie można znaleźć przykłady przepisów dotyczących polskiego umundurowania zarówno z czasów Rzeczpospolitej Obojga Narodów, jak i odrodzonego państwa Polskiego. To one stanowiły podstawę dla umundurowania uwiecznianego na różnych szkicach, fotografiach i rysunkach, warto więc pokazać dzięki nim choć wycinek mundurowej kuchni, zakrytej na co dzień przed oczyma ciekawskich. Sytuację komplikuje fakt istnienia, obok wojska, innych organizacji i służb mających uprawnienia do noszenia mundurów. Dla pełności obrazu dobrze jest choć fragmentarycznie wspomnieć i o nich.

Poniższe zestawienie jest oczywiście bardzo skromnym i subiektywnym wyborem nieaspirującym do stanowienia pełnego przeglądu materii i skupionym przede wszystkim na piechocie, niemniej liczę na to, że stanowić ono będzie pewną zachętę i wskazówkę w dalszych samodzielnych poszukiwaniach.

Tak wyglądały polskie mundury w 1775 roku; (rys. Jan Nepomucen Lewicki, ze zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. BJ Graf. I.R. 3788, domena publiczna)
Mało znaną gałęzią polskiej „mundurologii” są mundury urzędnicze. Poniższy opis dotyczy munduru polowego Stanów Galicyjskich, wzorowanych na wojskowych mundurach oficerskich; 1817 r. (il. ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. DŻS IA 2b Cim., domena publiczna)
Mundur galowy Stanów Galicyjskich (il. ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. II 2.015.495 A, domena publiczna)
Saper Milicji Krakowskiej w stroju paradnym (il. ze zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. BJ Graf. I.R. 4172, domena publiczna)
Fragment listu z opisem umundurowania Korpusu Inżynierów Dróg i Mostów; 1820 r. (il. ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, nr inw. DI 30753/4 MNW, domena publiczna)
Fragment książeczki wojskowej żołnierza Królestwa Polskiego z wyszczególnionymi elementami munduru; lata 1828–1830 (il. ze zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. BJ Rkp. 7468 I, domena publiczna)
Polski żołnierz opuszcza ojczyznę po upadku powstania listopadowego (il. ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. G.69195/I, domena publiczna)
Uniform profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego; 1826 r. (rys. ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. R.411, domena publiczna)
Żołnierze „Błękitnej Armii” gen. Hallera; 1919 r. (rys. Ludwik de Puget-Puszet, ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. AFRys.93/II, domena publiczna)

Żołnierze polscy w czasie I wojny światowej. Od lewej: oficer artylerii Legionów Polskich, sierżant ułanów I Korpusu Polskiego w Rosji, strzelec Armii Polskiej we Francji gen. Hallera; pocztówka, po 1939 r. (il. ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. DŻS XII 8b/p.52/18, domena publiczna)
Polska kurtka oficerska; „Przepis ubioru polowego wojsk polskich r. 1919”, Warszawa 1920 (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. 313.589, domena publiczna)
Mundur polowy bywał z konieczności mundurem prawdziwie wielozadaniowym; „Przepis ubioru polowego W. P. z dnia 15 XI 1919”, Warszawa 1919 (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. 167.403, domena publiczna)
Maskowanie maskowaniem, ale żołnierze muszą być prawidłowo obszyci i oznakowani, by każdy wiedział, gdzie jest jego miejsce; „Tablice do przepisu umundurowania polowego W. P. Odpis z Rozp. M. S. Wojsk. z dnia 15/XI 1919 r.”, Warszawa 1919 (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. 634.967, domena publiczna)
Na wojskowym mundurze, wszystko musiało być na swoim miejscu; „Tablice do przepisu umundurowania polowego W. P. Opis…” (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. 634.967, domena publiczna)
Wszystko wyliczone co do centymetra! Te i inne parametry znajdziemy w „Instrukcji o normach zużycia materiałów, oraz rozkroju tkanin na główne przedmioty umundurowania szeregowych”, Warszawa 1928. Porywający tytuł, prawda? (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, II 592.650, domena publiczna)
Przy masowej produkcji wyposażenia wojskowego niezbędna była oszczędność i racjonalne wykorzystanie materiałów; „Szkice rozkroju tkanin na główne przedmioty umundurowania szeregowych”, 1928 r. (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. DŻS IVA 2u, domena publiczna)
Dobry nowoczesny mundur trzeba tworzyć z użyciem metod naukowych; Henryk Kazimierz Millak, „Uwagi w sprawie umundorowania wojskowego z punktu widzenia higjeny”, Warszawa 1935 (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. 586.705, domena publiczna)
„Instrukcja o utrzymaniu materjału mundurowego” z 1934 r. „Pojęcie i znaczenie utrzymania materjału mundurowego” (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. DŻS IVA 2u, domena publiczna)