Seksualność naszych przodków z czasów I Rzeczpospolitej pełna jest zagadek. Jedną z nich był stosunek do masturbacji. Czy potępiano onanistów? Czy i jak ich karano? I co tak naprawdę sądzono o tego rodzaju aktywności? Odpowiedź na te pytania może zaskoczyć.

Trzynastoletni Ludwik XV na portrecie autorstwa Alexisa Simona Belle’a. Już dwa lata później poślubił polską królewnę Marię Leszczyńską. Mimo plotek zaskakujące małżeństwo było skutkiem skomplikowanej sytuacji politycznej i dworskich intryg (obraz ze zbiorów pałacu w Wersalu, nr inw. MV 8497)

W czasach, gdy w Europie Zachodniej masturbację uważano za doskonałą metodę na powiększanie członka, a o Ludwiku XV mawiano, że wcześnie znaleziono mu żonę, gdyż z zapamiętaniem się samozaspokajał, nad Wisłą panowała w tym temacie pozorna cisza. Pozorna, gdyż z zebranych wzmianek można wyczytać całkiem sporo o polskim podejściu do onanizmu.

Plugawcy psotę męską czyniący

Słowo „onanizm” jako określenie na seks z samym sobą zrobiło europejską karierę dopiero w XVIII wieku, a na ziemiach polskich przyjęło się pod koniec tego stulecia. Język polski radził sobie jednak nadzwyczaj dobrze z nazywaniem tej czynności. Najczęściej opisywano ją jako „psotę (rozpustę) męską”, czyli traktowano jako coś praktykowanego jedynie przez męską część populacji.

Psota doczekała się nawet w XVII wieku definicji słownikowej u Grzegorza Knapskiego, jezuity i twórcy leksykonów. Pisał on co następuje: „Psota, cielesność sprośna jednej persony z sobą, pomazanie ciała dobrowolne nasieniem przyrodzonym”. Adam Gdacjusz, XVII-wieczny luterański kaznodzieja ze Śląska, w podobnym duchu wyrażał zdanie „o takiej psocie, to jest o dobrowolnym ciała pomazaniu nasieniem przyrodzonym”. Dla Abrahama Michała Trotza, układającego w 1764 roku „Nowy dykcjonarz, to jest mownik polsko-francusko-niemiecki”, psota była zaś po prostu synonimem „samołostwa”.

Terminami „onanizm” i „samogwałt” posłużył się w Polsce po raz pierwszy tłumacz dzieła doktora Samuela Augusta Tissota zatytułowanego „Onanizm. Roztrząsnienie chorob pochodzących z samogwałtu”. Grzech biblijnego Onana był wcześniej kojarzony raczej ze stosunkiem przerywanym, kontrolą narodzin i aborcją niż masturbacją. Nowe znaczenie pojawiło się na Zachodzie na początku XVIII wieku, w Polsce zaś najpóźniej w 1782 roku. Z powodu częstego wznawiania „Onanizmu” na przełomie XVIII i XIX wieku słowo „psota” zupełnie wyszło z użycia jako określenie masturbacji.

Zanim jednak upowszechniły się takie określenia jak „onanista”, osoby popełniające „psotę męską” nazywano w różnych biblijnych przekładach „(sprośnie) psotliwymi”, „rozkosznikami”, „plugawcami” bądź „pieszczotliwymi”. Do bogatej palety nazw pisarze innych proweniencji dodali samozmaźnika, dzierżykońca i lamparta.

Onaniści polscy

Polscy pamiętnikarze doby baroku raczej nie przyznawali się do praktyk onanistycznych, czym różnili się choćby od swych zachodnioeuropejskich odpowiedników. Z innych źródeł możemy się jednak przekonać, że zachowanie to w Rzeczpospolitej również występowało i było tu znane. Świadczy o tym choćby zapis XVII-wiecznego polityka i poety Jana Andrzeja Morsztyna dotyczący rozmowy z nierządnicą, w której padły następujące słowa ladacznicy: „A ty za moją duszę odpraw się choć w rękę”.

Karol Stanisław Radziwiłł zwany „Panie Kochanku” znany był z wielu ekscentrycznych zachowań. Na ilustracji portret magnata autorstwa Konstantego Aleksandrowicza, 1786 r. (ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, nr inw. MNK I-220)

XVII-wieczna poetka Anna Stanisławska w swej wierszowanej autobiografii narzekała zaś na to, że jej pierwszy małżonek, kasztelanic krakowski Jan Kazimierz Warszycki, był „lampartem”, czyli „świnią, co się sobą delektował”. Z tego powodu nigdy nie zdołał on dopełnić swej „małżeńskiej powinności”. Zresztą według opisów swej utalentowanej żony Warszycki był monstrualnie brzydkim, umysłowo upośledzonym degeneratem i tyranem, którego w noc poślubną bardziej interesowało łapanie much niż obłapianie żony. Ku wielkiej uldze Anny, dzięki wsparciu dalekiego krewnego, króla Jana III Sobieskiego, udało się unieważnić ten nieskonsumowany związek.

Znany jest też przekaz o publicznym masturbowaniu się, pochodzący w dodatku z kręgów najwyższej polskiej arystokracji. Opis magnackiego lekceważenia dla zasad moralności pozostawił nam Jędrzej Kitowicz. Według jego relacji Karol Stanisław Radziwiłł zwany „Panie Kochanku” onanizował się na oczach licznych świadków w czasie bankietów. Jak dosłownie przekazał speszony pisarz: „Mazał się przyrodzeniem i kazał dawać ognia na pochowanie Radziwiłła jakoby zrodzonego i zmarłego (jaśniej tego tłomaczyć nie mogę, przez wzgląd na uczciwość)”. Co znamienne, nic nie wiadomo o tym, by wzbudziło to odrazę wśród szlachty – wręcz przeciwnie, „Panie Kochanku” pozostał ulubieńcem tłumów.

Społeczeństwo wobec onanistów

Sarmaci – jak się zdaje – traktowali masturbację jako sprawę bardzo prywatną, o której rzadko się mówi, za to milcząco toleruje. Można odnieść wrażenie, że mimo istnienia sankcji religijnych mało kto się nimi w tym zakresie przejmował. Samą psotę uważano raczej za typowy „grzech dziecięcy” i bagatelizowano jego znaczenie. Jednocześnie postępujące opóźnianie wieku zawarcia małżeństwa przez mężczyzn czyniło ją zapewne czymś całkiem powszechnym i tolerowanym również u osób od dawna już dorosłych.

Na takie podejście do masturbacji w I Rzeczpospolitej wskazuje też fakt, że nie wiemy nic o wymierzaniu za ten czyn jakichkolwiek kar czy nawet prowadzeniu śledztw w tym kierunku. Również liczne teksty poświęcone medycynie domowej czy ludowej nie wspominają o tej „dolegliwości” ani ewentualnych sposobach jej leczenia.

Jednocześnie samołostwo – w przeciwieństwie do tego, co pisano wówczas na Zachodzie Europy – nie było uważane za coś szczytnego i na gruncie polskim trudno nie sposób znaleźć jakiekolwiek pochwały masturbacji jako na przykład metody powiększania penisa.

Masturbacja jako grzech i oskarżenie

Marcin Luter na portrecie autorstwa Lucasa Cranach starszego, 1529 r. (kościół św. Anny w Augsburgu)

Z czasem atmosfera się wokół onanizmu zgęstniała. Potępienie masturbacji jako najcięższego z grzechów przeniknęło do chrześcijaństwa zapewne pod wpływem autorytetów talmudycznych, a teologowie coraz gorliwiej potępiali dotychczasową psotę jako grzech ciężki i zagrożenie dla niewinności dzieci.

Jednym z pierwszych, który wpisywał się w takie spojrzenie na samogwałt, był Marcin Luter, który uważał ten nawyk za gorszy nawet od kazirodztwa i cudzołóstwa. Swoje zdanie argumentował słowami, że jeden onanista może nauczyć tego nałogu wielu młodzieńców, przyczyniając się do wielkiego rozprzestrzenienia się grzechu.

Nic więc dziwnego, że takie podejście do rozkoszników najszybciej przyjęli na ziemiach polskich protestanci. XVII-wieczny kaznodzieja zboru z Wieruszowa, Jan Zygrowicz, użył wręcz masturbacji jako oskarżenia wobec księży katolickich. Pisał o nich: „W pożądliwości padają, iż ani cudzołóstwa, ani porubstwa, ani mężczyńskiej (ach niewstydzie) psoty chronić się nie umieją”.

Wspomniany wcześniej kaznodzieja Adam Gdacjusz w drugiej połowie XVII wieku pisał, że „pieszczotliwi (roskosznicy) (…) królestwa bożego dziedzicami nie będą”, a autor komentarza do jego tekstu dodał wręcz, że „ten grzech słusznie za cięższy miany albo poczytany być ma niż wszeteczeństwo i cudzołóstwo”. Nic więc dziwnego, że należący do braci polskich Stanisław Lubieniecki napominał synów w swym testamencie (spisanym po 1670 roku), „aby się tej nieczystości strzegli, której się masturbatores, jako je łacinnicy zwą”.

Z czasem – sądząc chociażby po utworze Anny Stanisławskiej – zaczęto postrzegać onanizm jako przypadłość wręcz „szkaradną”. A wokół „psoty” narastała powoli atmosfera paniki. Pod wpływem upowszechnienia się tego poglądu, szczególnie wśród mieszczan, pojawiły się nieznane wcześniej w Rzeczpospolitej przypadki karania rozkoszników. W 1778 roku do częstego samogwałtu przyznał się w Krakowie pewien notoryczny sodomita, co poczytano mu za okoliczność obciążającą. W tym samym roku wybatożono pod Kolumną Zygmunta pewnego młodego warszawskiego onanistę, po czym wypędzono go z miasta.

Zagrożenia płynące z onanizmu

Pod koniec XVIII wieku zaczęło już w Polsce dominować podejście do masturbacji jako jednego z najgorszych występków przeciw moralności. Niewinnie dotąd brzmiąca psota miała być w rzeczywistości chorobą, która nie tylko uniemożliwia odbywanie normalnych stosunków płciowych, ale też jest przyczyną wielu innych problemów zdrowotnych. Co gorsza, bez odpowiedniej terapii seks z samym sobą miał nawet powodować utratę życia!

Czynność grożąca śmiercią? Fragment obrazu z XIX wieku (ze zbiorów Wellcome Library, nr 47300i)

Zmiana podejścia do masturbacji następowała w znacznej mierze pod wpływem wydanej anonimowo ok. 1712 roku w Londynie broszurki „Onania” nastawionej na wciśnięcie czytelnikom drogich leków na kiłę. W kolejnych latach stała się ona inspiracją dla nowych publikacji, idących coraz dalej w przedstawianiu zgubnych skutków samogwałtu.

Auguste Tissot na portrecie autorstwa Emanuela Handmanna, ok. 1770 r. (ze zbiorów Uniwersytetu w Lozannie, domena publiczna)

Już w 1764 roku polski twórca leksykonów Abraham Michał Trotz pisał, że „psotę pełnić z samym sobą jest grzech straszny, który i duszę i ciało zatraca”. Wspomniany wcześniej „Onanizm” autorstwa renomowanego lekarza Tissota, wydany w polskim tłumaczeniu w 1782 roku, pełen jest opisów straszliwych dolegliwości, jakie może wywoływać samozaspokajanie. Trwonienie energii w ten sposób energii miało jakoby prowadzić m.in. do zidiocenia, szaleństwa, problemów z pamięcią i logicznym myśleniem, hipochondrii, dziwactw, krost ropnych i guzów na twarzy, chudości, bladości, osłabienia, krwotoków z nosa, żółtaczki, nieregularności żołądka… Jak widać, uprawianie seksu z samym sobą mgło być wytłumaczeniem niemal każdej bolączki. Dodatkowo życie biednego onanisty zagrożone było przez to, że jego „choroba” miała skłaniać do samobójstw.

W 1793 roku Ludwik Perzyna, wybitny polski popularyzator wiedzy medycznej, zwalczający zasadniczo zabobony i przesądy, winę za melancholię (jak nazywano depresję) przypisywał m.in. samogwałtowi.

Recepta dla onanisty

Gdy masturbację zaczęto uważać za problem medyczny, pojawiły się też leki na tę „dolegliwość”. Samuel August Tissot, który chyba naprawdę wierzył w złowieszcze skutki seksu z samym sobą, zalecał osobom pogrążonym w błędach onanii, by w celu przezwyciężenia zgubnego nałogu pędziły zdrowy styl życia. Porady były proste – picie melisy lub mięty zamiast herbaty i piwa, lekkostrawne jedzenie, dużo ruchu i spokojny sen przez 7–8 godzin. I choć nasze podejście do masturbacji przeszło przez ostatnie dwa wieki sporą ewolucję, w dalszym ciągu można przekazywać te zalecenia onanistom. Jak również wszystkim pozostałym ludziom dbającym o swoje zdrowie.

Bibliografia

  1. Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III, Ossolineum, Wrocław 1970.
  2. Zbigniew Kuchowicz, Człowiek polskiego baroku, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1992.
  3. Tenże, Żywoty niepospolitych kobiet polskiego baroku, Wydawnictwo Towarzystwa Krzewienia Kultury Świeckiej, Łódź 1989.
  4. Thomas Walter Laqueur, Samotny seks. Kulturowa historia masturbacji, red. nauk. Agata Bielik-Robson, przedm. Michał Paweł Markowski, Universitas, Kraków 2006.
  5. Janusz Tazbir, Staropolskie dewiacje obyczajowe, „Przegląd Humanistyczny”, r. 1985, nr 7/8 (238/239), s. 1–13.
  6. Samuel August Tissot, Roztrząsnienie chorob pochodzących z samogwałtu, Nakładem i drukiem Michała Grölla, Warszawa–Lwów 1782.