Już przedwojenna Polska borykała się z problemem niedostatecznej edukacji seksualnej. Nie za bardzo wiedziano, jak powinno wyglądać kształcenie w tym zakresie, ale rozumiano, że młodzieży nie da się trzymać pod kloszem. Dużym zwolennikiem nauczania o życiu płciowym był Kościół katolicki.

Pierwszym z coraz bardziej rzucających się w oczy problemów była rosnąca dostępność pornografii. Kupienie zdjęć tego rodzaju nie było trudne, również dla młodego człowieka – handlowali nimi pokątnie taksówkarze, kioskarze czy szatniarze. Poza fotografiami i rysunkami można było dostać jeszcze tanie czasopisma około erotyczne. Nic dziwnego, że prasa, zwłaszcza ta katolicka, protestowała przeciwko temu zjawisku. Jak pisał „Gość Niedzielny”:

Okładka pierwszego numeru „Amorka”, 1924 r. (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. mf. 112186, domena publiczna)

W ostatnich czasach jesteśmy świadkami niebywałego „rozkwitu” pornografii w Polce. W witrynach księgarń, kioskach, zwłaszcza w „Ruchu”, w koszach gazetowych na każdym kroku rzucają się w oczy kolorowe okładki wydawnictw periodycznych o charakterze wewnętrznie pornograficznym. Ponieważ domorosła pornografia przeważnie nie rozporządza odpowiednimi środkami technicznymi, na ulicy Warszawy i innych większych miast kolportowane są pisma zagraniczne: francuskie, niemieckie, austriackie.

W latach trzydziestych większość tych tytułów – jak na przykład „Amorek” czy skupiony bardziej na sprawach kryminalnych „Tajny Detektyw” – upadła, ale cały czas importowano różne czasopisma zagraniczne.

Ech ta młodzież

Wbrew temu, w co chciałoby się dzisiaj wierzyć, wielu młodych ludzi nie było zbyt cnotliwych. W 1934 roku opublikowano broszurkę „Życie płciowe młodzieży akademickiej”, która prezentowała wyniki przeprowadzonej wśród studentów ankiety dotyczącej inicjacji seksualnej. Wynikało z niej, że większość żaków miała już swój „pierwszy raz” za sobą, a dziewictwo traciła między 15 a 19 rokiem życia – i to najczęściej w objęciach prostytutki. Niemal tradycją było wówczas, aby świętować pełnoletność w domu publicznym.

Pewien wkład w „edukację” seksualną młodzieży męskiej miała też służba domowa, która odgrywała tutaj dwojaką rolę. Często była wykorzystywana, a czasem sama przejmowała inicjatywę, wchodząc do łóżka panicza.

Jak zachowywały się dziewczyny, opisał z kolei (sporo jednak koloryzując) Tadeusz Dołęga-Mostowicz w „Ostatniej brygadzie”:

– Więc wiedz pan, że Lola Kossakowska od dwóch lat żyje z tym zblazowanym Wareckim, że Tita Wyżdżanka puszcza się tak, że wszystkie wróble o tym ćwierkają, że ruda Waldenówna łazi po wszystkich garsonierach, że Tolę Bodendoffównę przyłapała policja w hotelu i omal skandalu nie było, a jej siostra jeszcze gorzej, bo żyje z rodzonym stryjem, że…

– Panno Ireno! Ale po co mi pani nazwiska wymienia?! – przerwał z wyrzutem.

– Po co? Po to, żeby pan poszedł im kazania prawić o cnocie i pannach z dobrego domu. Dziś, panie, już nie ma naiwnych, co rączki w małdrzyk, buzie w ciup i czekają na królewicza z bajki, a noce spędzają w erotycznych snach i chorują potem na blednicę.

Nic dziwnego, że poważnym problemem były też choroby weneryczne i ciąże nastolatek. Wprawdzie można już było nabyć lateksowe prezerwatywy, ale nie należały one do produktów powszechnych, a ich kupienie wymagało przełamania wstydu. Za to usługi prostytutek były łatwo dostępne i w zasięgu możliwości finansowych niejednego studenta czy licealisty.

Prostytutki na ul. Marszałkowskiej w Warszawie, 1925 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/6/2246/1, domena publiczna)

Wobec takiej sytuacji zaczęto widzieć palącą potrzebę nauki młodzieży w sprawach seksualnych.

Szkoła między teorią a praktyką

Zasadniczo nie za bardzo wiedziano, w jaki sposób zabrać się za edukację na temat życia płciowego. Zgadzano się w jednym – szkoła nie daje sobie rady. Przy czym należy oddać sprawiedliwość Ministerstwu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, że robiło, co mogło. Już w 1919 roku wprowadzono do programu podstawy higieny i fizjologii i teoretycznie powinny odbywać się lekcje, na których uczono o tematach takich jak menstruacja, współżycie i jego konsekwencje.

Przedwojenna szkoła nie radziła sobie z edukacją seksualną (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/10/2237/1, domena publiczna)

Plany ministerstwa sobie, a rzeczywistość sobie. Zachowawcza kadra pedagogiczna unikała jak mogła prowadzenia zajęć z tej tematyki, a podręczniki do biologii były pozbawione istotnych grafik opisujących narządy płciowe. Na dodatek kuratoria często dążyły do likwidowania pogadanek, co spotykało się z protestami samych uczniów.

Kościół za edukacją… lub cenzurą

W końcu w szkołach pojawiły się tablice anatomiczne informujące o takim drobiazgu, jak układ rozrodczy, ale uznawano to za niewystarczające. W nawoływaniu do poszerzenia zakresu edukacji seksualnej prym wiódł Kościół katolicki. Duchowni zdawali sobie sprawę, że świat się zmienia i należy zadbać o to, by młodzi ludzie nie pozostawali w nieświadomości. Stąd też formułowano liczne zalecenia, jak i kiedy rozmawiać z dziećmi o seksualności.

„Umbella skokietowała dziworybkę Żonżonę” – rysunek „pornografa” Witkacego (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. R.1867/II, domena publiczna)

Ksiądz Weryński pisał nawet, że jeżeli zaczynało się rozmawiać na ten temat z siedmiolatkiem, to było to zbyt późno, gdyż najprawdopodobniej wiedział on już znacznie więcej, niż podejrzewali rodzice. Szczególną wagę należało też przywiązać do edukowania dziewczynek, gdyż było one bardziej narażone na wykorzystywanie niż chłopcy. Im lepiej będą zaznajomione ze swoim ciałem – argumentowano – tym mniejsze ryzyko, że spotka je nieszczęście.

Życie seksualne miało być ukoronowane przez założenie rodziny i spłodzenie jak największej liczby dzieci. O ile potępiano intymne kontakty pozamałżeńskie, odchodzono od krytyki przyjemności ze współżycia małżeńskiego. Nie wszyscy księża podzielali jednak opinię, że należy odczarowywać seksualność. Niemało było ze strony kleru głosów niemal histerycznych, np. nawoływań do bardzo radykalnej cenzury prewencyjnej, tak aby młodzież nie mogła przeczytać niczego gorszącego. Ksiądz Pirożyński grzmiał przykładowo, że należy chronić nieletnich przed twórczością Honoré de Balzaca, Victora Hugo czy Charlesa Dickensa, nie wspominając o „pornografie” Witkiewiczu.

Edukacja seksualna a walka klas

Zupełnie inną wizję seksualności mieli komuniści, którzy uważali, że dawne normy regulujące współżycie były jedną z naleciałości po dawnym burżuazyjnym systemie. Opowiadali się za bardziej liberalnym podejściem do spraw seksualności. Małżeństwo było ich zdaniem przeżytkiem, który prowadził do zniewolenia robotników, podobnie jak nakaz płodzenia dzieci.

Ale takie poglądy, propagowane w ZSRR przez Aleksandrę Kołłątaj, szybko spotkały się z krytyką wewnątrz samego środowiska. Komuniści, a częściowo także socjaliści, zaczęli postrzegać liberalizm obyczajowy za zagrożenie dla sukcesu w walce klasowej. Według tej interpretacji robotnicy pozbawieni oparcia w rodzinie byli mniej chętni do walki o swój byt i mogli tym samym zagrozić rewolucji.

Uznano zatem, że należy wprawdzie uczyć dzieci o seksualności człowieka, ale zarazem wskazywać, że nazbyt swobodne podejście do własnego ciała nie prowadzi do niczego dobrego (z punktu widzenia klasy). Edukacja seksualna – opisana przez Władysława Spasowskiego w „Wyzwoleniu człowieka w świetle filozofii, socjologii pracy i wychowania ludzkości” – powinna zaczynać się po dziesiątym roku życia, a ze współżyciem należało czekać do ukończenia dwudziestu lat.

Inaczej myśleli nieliczni liberałowie. Pragnęli wyzwolić Polki i Polaków z okowów dawnej obyczajowości i propagowali otwartość w mówieniu o seksualności. Awangardę tego środowiska stanowili Tadeusz Boy-Żeleński i Irena Krzywicka. Walczyli o prawo do aborcji i powszechną antykoncepcję. Lobowali na rzecz zmiany prawa i zakładali poradnie mające na celu wspomóc „świadome życie seksualne”.

„Obnażono mnie… rzucono na dno rozpusty…” – pocztówka z 1935 r. (Biblioteka Narodowa, sygn. DŻS XII 8b/p.51/11, domena publiczna)

Eugenicy

Grupą, która zabierała niezwykle aktywny głos w debacie o edukacji seksualnej, byli polscy eugenicy. Należy podkreślić, że różnili się oni znacząco od niemieckich i nie mieli aż tak radykalnych poglądów. Ich celem nie było eliminowanie chorych jednostek ze społeczeństwa, ale sprawienie, aby społeczeństwo było jak najzdrowsze.

Stąd eugenicy wskazywali na konieczność gruntownej edukacji seksualnej, tak aby zapobiegała ona chorobom wenerycznym i niechcianym ciążom. Młodzi ludzie mieli być świadomi swojego ciała i dbać o zdrowy tryb życia. Im wcześniej zaczynałaby się ich nauka w tym zakresie, tym lepiej, mogło to ich bowiem ustrzec przed wieloma chorobami i życiowymi problemami.

Prostytutki na Plantach w Krakowie, 1934 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/6/2223a/1, domena publiczna)

Zgodnie z tą argumentacją już dzieci w wieku 11–12 lat powinny doskonale wiedzieć, na czym polega życie płciowe, tak aby nie zachodziły w niechciane ciąże, które z punktu widzenia eugeników były bardzo szkodliwe. Propagowano zatem dziesiątki odczytów, kolportowano broszury i zachęcano do uczestnictwa w warsztatach, które miały na celu jak najszerszą edukację. Zalecano też wprowadzenie prawa do aborcji, które miało pomóc w dbaniu o czystość społeczeństwa.

***

Może wydawać się to zaskakujące, ale przed wojną bardzo poważnie myślano o tym, w jaki sposób prowadzić edukację seksualną młodzieży. Nawet środowiska tradycjonalistyczne nie traktowały sprawy po macoszemu. Wręcz przeciwnie – widziały potrzebę uświadamiania dzieci w tym zakresie, by nie zostawiać ich samych sobie.

Bibliografia

  • Marek Babik, Polskie koncepcje wychowania seksualnego w latach 1900–1939, Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”–Wydawnictwo WAM, Kraków 2010.
  • „Gość Niedzielny”, r. 1934, nr 15.
  • Władysław Oleksy, Prawo przeciwko pornografii, Wydawnictwo Zjednoczenia Młodzieży Polskiej, Poznań 1932.
  • J. Safanow, Mężczyzna i kobieta w życiu płciowym. Przewodnik dla doskonałych małżeństw, Księgarnia Popularna, Warszawa 1935.
  • Tadeusz Welfle, Życie płciowe młodzieży akademickiej, Polskie Towarzystwo Eugeniczne, Warszawa 1935.