Idea wykluczenia mięsa z codziennej diety nie jest nowa. Miała swych zwolenników już wśród starożytnych filozofów, a później przeżywała swój renesans w XVIII wieku. Jakich argumentów używano wówczas, by przekonać elity do zmiany nawyków żywieniowych? Jak wyglądało życie ówczesnych wegetarian?

Pitagoras miał być przeciwny nie tylko jedzeniu mięsa, ale również fasoli i bobu (rys. ze zbiorów National Gallery of Art, początek XVI wieku)

Wbrew powszechnemu mniemaniu wegetarianizm nie jest trendem, który zaczął rozpalać opinię publiczną dopiero w ostatnich dekadach. Jednym z pierwszych europejskich rzeczników odejścia od diety opartej na mięsie był nie kto inny niż żyjący na przełomie VI i V wieku p.n.e. grecki filozof i matematyk Pitagoras, który zalecał to swoim uczniom ze względów moralno-religijnych. Uważał on, że każde stworzenie – nie tylko człowiek – posiada nieśmiertelną duszę, w z związku z czym odbieranie mu życia ze względu na potrzeby konsumpcyjne jest etycznie nie do obronienia.

Zaangażowanie Pitagorasa w propagowanie bezmięsnej diety znalazło swój wyraz w nazewnictwie – zanim ukuto termin „wegetarianizm”, co miało miejsce w połowie XX wieku, dietę roślinną nazywano „dietą Pitagorasa”. Nie oznacza to jednak, że dyskusje nad racjonalnością i słusznością zmiany nawyków żywieniowych zamarły na okres ponad 2000 lat między Pitagorasem a XX wiekiem. Jedną z epok, w których kwestia ta ponownie zyskała na znaczeniu, było oświecenie.

Etyka, racjonalizm i romantyczny bunt

Jedna z gorętszych debat na temat zasadności przyjęcia „diety Pitagorasa” miała miejsce w oświeceniowej Anglii, gdzie w dyskusję zaangażowali się czołowi przedstawiciele reprezentujący różne gatunki nauk i sztuk. Wśród nich szczególną żarliwością wyróżniał się Alexander Pope (1688–1744). Był jednym z najczęściej cytowanych – obok Wiliama Szekspira – angielskich pisarzy, a poza twórczością literacką zasłynął także z propagowania wegetarianizmu.

Wykorzystując swój niepodważalny talent literacki, w artykule „Przeciwko barbarzyństwu względem zwierząt”, opublikowanym w 1713 roku na łamach „The Guardian”, Pope starał się przekonać czytelników do swoich racji, używając przykładów niechybnie przemawiających do wyobraźni.

Potępiwszy nie tylko przyzwolenie do zadawania bólu słabszym stworzeniom dla rozrywki, np. w ramach walk zwierząt, poeta podkreślił, że również zabijanie ich dla jedzenia jest naganne z moralnego punktu widzenia oraz świadczy o barbarzyńskiej naturze człowieka, gdyż: „Nic nie może być bardziej szokującego i odrażającego niż jakaś kuchnia zbryzgana krwią i wypełniona krzykami ofiar lub kończynami martwych zwierząt rozrzuconych albo zawieszonych tu i tam”.

Chcąc zachęcić do zmiany nawyków osoby, dla których kwestie natury etycznej nie odgrywały aż tak wielkiej roli, pisarze oświecenia starali się także przytaczać argumenty natury praktycznej. W dziedzinie tej przodował Thomas Tryon (1634–1703). W swoich książkach, które – używając współczesnej terminologii – określić można jako poradniki lifestyle’owe, Tryon podkreślał szczególnie negatywny wpływ jedzenia mięsa na zdrowie człowieka.

Lovis Corinth, „W rzeźni”, 1893 r. (ze zbiorów Staatsgalerie Stuttgart, domena publiczna)

Wyraziwszy swoją wątpliwość co do specjalnych wartości odżywczych takich pokarmów, Tryon zwrócił uwagę na podobieństwo konsystencji występujące między ludzkim ciałem a mięsem zwierzęcym oraz fakt szybkiego gnicia tego drugiego, co w efekcie przyczyniać się miało nie do wzmocnienia, a osłabienia organizmu człowieka. Ponadto, argumentował: „żywe stworzenia są narażone na choroby i wiele innych niedogodności, a także nieczystości, […] które sprawiają, że ich mięso jest jeszcze bardziej szkodliwe”. Alternatywą miały być rośliny – wg autora nie tylko zdrowsze i świeższe, ale też niepowodujące otyłości, nawet jeśli spożywano je w nadmiarze.

Co może wydać się zaskakujące, kolejna grupa argumentów odwoływała się do haseł natury ekologicznej. W Anglii industrializacja oraz tzw. rewolucja agrarna przyczyniły się w XVIII wieku do nagłego skoku demograficznego. Wzrost liczby ludności oraz wizja produkcji żywności na masową skalę budziły niepokój wśród wielu publicystów i myślicieli tamtej epoki. W ich opinii uprzemysłowienie rolnictwa nieuchronnie doprowadzić miało do wzrostu konsumpcjonizmu i nadmiernego wykorzystywania naturalnych zasobów planety.

Masowa hodowla zwierząt tylko w celu uboju była szczególnie krytykowana przez angielskiego poetę Percy’ego Shelleya (1792–1822), a jego sprzeciw uznać można za przykład romantycznego buntu wobec rosnącego w siłę konsumpcjonizmu: „[Zwierzęta] są powoływane do istnienia za pomocą ludzkiej sztuczki, aby przeżyć krótkie i nieszczęśliwe życie w niewoli i chorobie, aby ich ciała mogły zostać okaleczone, a społeczne uczucia pogwałcone”.

Joseph Severn, „Pośmiertny portret Shelleya piszącego «Prometeusza rozpętanego»”, 1845 r.

Wegetarianizm w XVIII-wiecznej praktyce

O tym, jak wyglądała codzienna walka osób, które uległy sile argumentacji oświeceniowych myślicieli i przeszły na wegetarianizm, oraz jak były one odbierane przez najbliższe otoczenie, dowiedzieć się można z autobiografii jednego spośród ojców założycieli Stanów Zjednoczonych, Benjamina Franklina (1706–1790).

Franklin, urodzony w wielodzietnej rodzinie bostońskiego rzemieślnika, od dziecka lubował się w anglosaskiej literaturze. Jak wyznał w swojej autobiografii, zdecydował się przejść na wegetarianizm w wieku 16 lat pod wpływem pism cytowanego wyżej Thomasa Tryona. Jak zaznaczył, zmiana diety nie była łatwym procesem. Pierwszą z przeszkód wcale nie była kwestia silnej woli, lecz fakt, że w domu niespecjalnie widziano możliwość przygotowywania dwóch typów posiłków:

Moja odmowa jedzenia mięsa powodowała niedogodności i byłem często łajany za swoją odmienność. Zapoznałem się z technikami, których Tryon używał w celu przygotowania niektórych ze swoich potraw, takich jak gotowanie ziemniaków lub ryżu […], a potem zaproponowałem bratu, że jeśli da mi tygodniowo połowę pieniędzy, które wydaje na moje wyżywienie, wyżywię się sam.

Nastoletni Benjamin natychmiast zauważył korzyści płynące ze zmiany trybu życia. Jak podkreślał, bezmięsna dieta miała zbawienny wpływ nie tylko na stan jego finansów, ale także możliwości intelektualne:

Benjamin West, „Benjamin Franklin czerpie energię elektryczną z nieba”, ok. 1816 r. (ze zbiorów Philadelphia Museum of Art, nr inw. 1958-132-1)

[Gdy] Mój brat i reszta szli z drukarni na posiłek, zostawałem sam i – wsunąwszy moją lekką przekąskę, która często była niczym więcej jak tylko biszkoptem lub kromką chleba, garścią rodzynek lub tartą z cukierni oraz szklanką wody – aż do ich powrotu miałem resztę czasu na naukę, w której robiłem szybsze postępy dzięki większej jasności umysłu i spostrzegawczości, które zwykle towarzyszą umiarkowaniu w jedzeniu i piciu.

Jednak wraz z upływem czasu oświeceniowa argumentacja przestała przemawiać do jego umysłu równie mocno, jak bodźce fizyczne. Jak wyznał w dalszej części autobiografii, wegetariański styl życia łączył się z wystawieniem na częste pokusy. W przypadku Franklina nie zawsze udawało się z nimi wygrywać:

Wydaje mi się, że nie wspomniałem o tym, jak podczas mojej pierwszej podróży z Bostonu […] nasi ludzie zajęli się połowem dorsza i złowili wiele jego sztuk. Dotychczas trzymałem się postanowienia o niejedzeniu mięsa i […] za moim mistrzem Tryonem uważałem połów ryb za niezawinione morderstwo, ponieważ żadna z nich nie zrobiła nam, ani nigdy nie mogłaby zrobić, niczego złego, co mogłoby uzasadnić ubój.

Wszystko to wydawało się bardzo rozsądne. Ale […] kiedy zdjęto je podsmażone z patelni, pachniały niesamowicie smacznie. Balansowałem chwilę między zasadami i ciągotami, aż przypomniałem sobie, że kiedy ryby zostały przecięte, zobaczyłem mniejsze ryby wyjęte z ich żołądków; pomyślałem: „Skoro wy jecie się nawzajem, nie rozumiem, dlaczego my nie możemy was zjeść”.

Franklin resztę wieczoru spędzić miał na pałaszowaniu ryb, ale w przeciągu swojego życia okresowo powracał do bezmięsnej diety. W swoich wspomnieniach przytoczył także historię znajomego, którego próbował namówić do przejścia na wegetarianizm. Wspomniany kolega, wymawiając się początkowo obawami o reakcję organizmu na taką rewolucję w życiu, ostatecznie dał się przekonać. Jak wspomina Franklin, po trzech miesiącach nowej diety:

biedny Keimer ciężko cierpiał, zmęczony projektem […] zamówił pieczoną świnię. Zaprosił mnie i dwie kobiety na kolację; ale świnia była zbyt wcześnie podana do stołu, [i Keimer] nie mogąc opanować pokusy, zjadł ją całą, zanim przyszliśmy.

Być może Franklinowi i Keimerowi łatwiej byłoby wytrwać przy diecie bezmięsnej, gdyby mieli do dyspozycji takie delikatesy (fot. Zeetz Jones, CC BY 2.0)

Oświeceniowe dziedzictwo

Idea wegetarianizmu miała zdobyć większy rozgłos w XIX wieku, gdy zaczęto powoływać do życia stowarzyszenia stawiające sobie za cel propagowanie bezmięsnej diety. Ruch ten objął nie tylko kraje anglosaskie, ale także kontynentalną Europę, w tym Polskę, gdzie posiłki jarskie zaczęły być modne w pewnych kręgach już w latach 60. XIX wieku.

Mimo wszystkich podobieństw, jakie nasuwać się mogą w porównaniu z czasami współczesnymi, pamiętać należy, że ruch wegetariański dotyczył w XVIII i XIX wieku jedynie ograniczonej grupy społecznej, która mogła sobie w ogóle pozwolić na częste spożywanie produktów pochodzenia innego niż roślinne, a mimo to świadomie i z własnej woli się ich wyrzekała. Powiększanie się skali hodowli i spadek cen mięsa przyczynił się w dużej mierze do równoczesnego rozszerzenia debaty na temat zasadności wegetarianizmu o nowe grupy społeczne. Uczestnicy tych dyskusji do dziś – bardziej lub mniej świadomie – wykorzystują argumenty oświeceniowych filozofów.

Bibliografia