II Rzeczpospolita przez długi czas nie rozpieszczała swoich żołnierzy. Oficerowie klepali biedę i tonęli w długach. Zmianę na lepsze – i to zasadniczą – wprowadził po przewrocie majowym Józef Piłsudski. Wojskowi dołączyli wówczas do prawdziwie zamożnych. Od tej reguły był jednak wyjątek.

Odrodzona Rzeczpospolita w pierwszych latach swojego istnienia zmagała się z potężnymi problemami ekonomicznymi. Kraj był zniszczony wojnami i okupacjami, zrujnowany i wygłodzony, a administracja i inne struktury znajdowały się dopiero w stanie organizacji. W latach 1919–1920 wydatki wojskowe pochłaniały ponad 50% budżetu!

Pochód propagandowy pod hasłami wstępowania do wojska, wojna polsko-bolszewicka, lipiec 1920 r. Wysokość pensji z pewnością nie wystarczała jako zachęta (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/1/377/1, domena publiczna).

Wpływy podatkowe były niskie, a to skutkowało dużym deficytem i niskimi pensjami urzędników, nauczycieli czy sędziów. W dodatku wartość waluty ciągle spadała, a ceny rosły. Nastąpiło poważne obniżenie poziomu życia mieszkańców w stosunku do okresu sprzed I wojny światowej.

Wszystkie te niedogodności silnie dotknęły także oficerów Wojska Polskiego. Ich pensje nie były wysokie, podczas gdy musieli utrzymać z nich swoje rodziny (żony zwykle nie pracowały), a nieraz także zapewnić sobie wyżywienie i zakwaterowanie. Wprawdzie uposażenia oficerów co jakiś czas podnoszono, ale nigdy nie były one w stanie dogonić stale wzrastających kosztów życia: cen żywności, odzieży czy wynajmu mieszkania.

Oficer Wojska Polskiego z czasów wojny polsko-bolszewickiej, 18 lipca 1920 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/22/0/-/489/1, domena publiczna)

W latach 20. doszła do tego hiperinflacja, która błyskawicznie zjadała wartość zarobionych pieniędzy. Z materiałów z epoki – dokumentów, dzienników, gazet, wspomnień – wyraźnie wynika, że sytuacja materialna oficerów WP była w tym czasie bardzo ciężka. Oficerskie gaże albo w ogóle nie wystarczały na życie, albo wystarczały jedynie z wielkim trudem.

Oficer w kolejce po chleb

Przykłady? Proszę bardzo. W 1922 roku „Kurier Poranny” pisał: „Kapitan żonaty i dzietny pobiera 55 tysięcy marek, tj. mniej niż przeciętny dozorca domowy… To już nie warunki, to szyderstwa z najistotniejszych potrzeb jednostki ludzkiej, na którą spada wielki ciężar obowiązków”. W 1924 roku „Polska Zbrojna” narzekała: „Lada kancelista, nie mówiąc o robotniku »proletariuszu«, pobiera w porównaniu z oficerem zawodowym wynagrodzenie królewskie”.

Gazetom wtórował gen. Jan Romer: „Marną, a nawet coraz marniejszą jest sytuacja oficerów, których coraz bardziej zarówno społeczeństwo, jak i sejm zaniedbują w porównaniu z urzędnikami cywilnymi”. Tenże gen. Romer w 1921 roku zarabiał miesięcznie 38 tys. marek i miał na utrzymaniu żonę i trójkę dzieci. Jego pobory były wtedy o 12 proc. mniejsze niż przed niedawną wszak wojną polsko-bolszewicką.

Bieda dotykała nie tylko oficerów młodszych: podporuczników, poruczników i kapitanów. W 1925 roku dowódca 76. Pułku Piechoty w Grodnie płk Józef Kordian Zamorski (późniejszy generał i komendant Policji Państwowej) wystąpił do ministra spraw wojskowych z demonstracyjną prośbą, by ten udzielił mu kilkumiesięcznego urlopu w celu wykonywania swojego cywilnego zawodu malarza (był absolwentem ASP w Krakowie). To pozwoliłoby mu zarobić trochę pieniędzy, a następnie wrócić do pułku i nadal pełnić służbę.

W tym samym roku w tymże Grodnie policja aresztowała porucznika jednego z tamtejszych pułków, który… podrabiał banknoty dwudziestozłotowe. Nie robił tego jednak z chęci zysku, lecz z biedy, jaka go gnębiła. Podczas przesłuchania oficer zeznał, że do oszustwa zmusiła go ciężka sytuacja materialna. Zebrana w pułku opinia świadczyła jak najlepiej za młodym oficerem: żył skromnie, nie pił, nie grał w karty.

Inny porucznik, tym razem z pułku ułanów, pewnego dnia przestał pojawiać się w jednostce. Okazało się, że porzucił służbę i znalazł zatrudnienie w fabryce na warszawskiej Pradze, gdzie podjął pracę jako tokarz. Zarabiał tam 1600 marek i spodziewał się podwyżki, a jego żona, zatrudniona jako szlifierz, otrzymywała 1000 marek. Te pensje pozwalały im żyć lepiej niż z oficerskiej gaży.

Praca tokarza mogła być bardziej atrakcyjna niż służba w stopniu porucznika ułanów (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/2/0/-/6720a/1, domena publiczna)

Jeszcze inny oficer, weteran frontowy, który odchodził z armii do cywila w 1921 roku, cały swój majątek mógł zebrać w podręcznej walizce i pledzie obwiązanym paskiem. Nie stać go było nawet na kupienie cywilnego garnituru i płaszcza, więc kazał przerobić swój mundur i płaszcz wojskowy. Z wojska odchodził na stanowisko zarządcy tartaku z pensją 30 tys. marek miesięcznie.

Władze zdawały sobie sprawę z niskich zarobków oficerów, ich pensja została więc obudowana szeregiem dodatków. Były to m.in. deputat żywnościowy i węglowy, dodatki mundurowy, mieszkaniowy, rodzinny, reprezentacyjny, za opiekę medyczną, za podróże służbowe, za przeniesienia, a także ulgi w przejazdach środkami komunikacji państwowej.

Szczególnie cenny był dla wojskowych deputat żywnościowy w postaci przydzielanych co tydzień produktów: mąki, kaszy, mięsa, cukru, kawy, herbaty, marmolady, miodu itp. Wobec panujących w kraju poważnych trudności w zaopatrzeniu i wysokich cen było to prawdziwe błogosławieństwo.

Oficerowie i podoficerowie 14. Pułku Ułanów Jazłowieckich, 1921 r. Po odejściu lub zwolnieniu ze służby wielu z nich mogło mieć trudności nawet z zakupem cywilnego ubrania (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/7/1404/1, domena publiczna)

Nic jednak za darmo: odbieranie deputatów wiązało się z pewnymi niedogodnościami. Pięć razy w miesiącu oficer w mundurze musiał stawać w kolejce po żywność, co narażało go nieraz na nieprzyjemne sytuacje. Gdy zaś zjawiał się po służbie, towaru często już nie było lub zostawała tylko ten najgorszej jakości…

Buty na spółkę, pensja na składki

Inną plagą nękającą oficerów były potrącenia z pensji – stałe lub jednorazowe. Z uposażenia odciągano pewną sumę za wspomniany deputat żywnościowy i węglowy, a także środki na: Centralny Fundusz Pożyczkowy, Fundusz Święta Pułkowego, Święto Huberta, bal sylwestrowy, wyposażenie kasyna pułkowego, bibliotekę pułkową, Fundusz Oficerskich Domów Wypoczynkowych, Towarzystwo Wiedzy Wojskowej, PCK, Ligę Obrony Przeciwlotniczej, Ligę Morską i Kolonialną, budowę szkół, dożywianie dzieci, pomoc dla zdemobilizowanych kolegów itp., itd. Były też składki okazjonalne, takie jak imieniny dowódcy pułku, przyjęcia z okazji odejść zasłużonych oficerów lub podoficerów czy też wizyty w jednostce ważnych gości, których podejmowano obiadem.

Wizyta gen. Gustawa Orlicza-Dreszera w 2 pułku lotniczym w Krakowie, lipiec 1936 r. Dla oficerów jednostki oznaczała ona zapewne składkę na uroczysty obiad (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/7/1576/1, domena publiczna)

Potrącenia stanowiły prawdziwą plagę i potrafiły pochłonąć 30–40% a w skrajnych przypadkach nawet 50% pensji młodego oficera. Niektórzy obawiali się, że obciążenia wrosną tak bardzo, że będą musieli do pensji dopłacać. Narzekania na potrącenia były wśród wojskowych powszechne, więc władze ministerialne wydały zakaz nadmiernego obciążania poborów (np. maksymalnie do 10%), ale niewiele to pomagało. Zdarzył się nawet przypadek ukarania przez dowódcę jednostki oficera, który odmówił „dobrowolnego” opodatkowania się na wyznaczony cel. Zwyczaj potrąceń utrzymał się aż do wybuchu wojny.

Na początku lat 20. ubiegłego wieku polską walutę dotknęła inflacja, a następnie hiperinflacja. Wartość pieniędzy spadała z dnia na dzień, a nawet z godziny na godzinę. Żartowano, że dorożkarze żądają od pasażerów zapłaty z góry, bo w trakcie kursu wartość pieniędzy się zmniejsza. W tym czasie pensje oficerskie wypłacane były w dwóch transzach. Na początku miesiąca wypłacano główne pobory, a w połowie miesiąca dodatek wyrównawczy. Pozwalało to wojskowym przetrwać do pierwszego i do kolejnej wypłaty.

Ówczesny podporucznik (późniejszy generał) Jerzy Kirchmayer za pierwszą część pensji spłacał obiady w kasynie, czynsz za mieszkanie, rachunki za pranie, prąd i opał. Po tym wszystkim nie zostawało mu już ani grosza. Musiał na kredyt dotrwać do piętnastego i wypłaty wyrównania, za które żył do końca miesiąca. Nie brał udziału w życiu towarzyskim, rzadko chodził do kina, teatru czy kawiarni. Jedynie w niedzielę, gdy kasyno pułkowe było nieczynne, stołował się w restauracji.

Mała jadalnia w kasynie oficerskim 7 Pułk Ułanów Lubelskich w lipcu 1935 r., a więc w czasach znacznie już dla oficerów lepszych (fot. Narcyz Witczak-Witaczyński, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/107/0/6/738/7)

Jak trudna była sytuacja materialna młodych oficerów, świadczy fakt, że po ukończeniu w 1922 roku szkoły oficerskiej Kirchmayera nie było stać na skompletowanie wyprawy oficerskiej i musiał robić to stopniowo. Mundur dobrego gatunku i resztę wymaganego oporządzenia kupił dopiero w 1924 roku, po awansie na porucznika i podwyżce pensji.

Podporucznik Wojciech Rankowicz po ukończeniu w 1925 roku Oficerskiej Szkoły Artylerii w Toruniu i podjęciu służby w jednostce przez dwa lata spłacał pożyczkę rządową na wyposażenie oficerskie. Później zaś kupił siodło i też je spłacał. Pewnych dwóch poruczników nie stać było na kupienie lakierowanych butów do munduru wieczorowego, więc kupili je na spółkę i używali ich na zmianę.

Świadomość nędzy oficerów była w latach 20. powszechna. Pisała o niej prasa, narzekali sami wojskowi, widać ją było gołym okiem. Na biedę „kołatającą do naszych okien” skarżył się Piłsudskiemu gen. Orlicz-Dreszer podczas głośnego spotkania oficerów z marszałkiem w Sulejówku 15 listopada 1925 roku.

Marszałek Józef Piłsudski wśród oficerów 1 Pułku Szwoleżerów, biorących udział w zawodach jeździeckich Pułku. Marszałek Józef Piłsudski (z lewej, w jasnym płaszczu) w otoczeniu oficerów. Widoczni m.in.: ppłk Jan Głogowski (na prawo za Marszałkiem), gen. Gustaw Orlicz-Dreszer (na prawo od ppłk. Głogowskiego), rtm. Wacław Calewski (2. z prawej na 1. planie), marzec 1926 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/7/1376/1, domena publiczna)

Mimo to społeczeństwo nie do końca przekonane było o konieczności podniesienia oficerskich pensji. Chciano uniknąć kastowości korpusu oficerskiego, jaka istniała w państwach zaborczych, a wysokie zarobki mogły prowadzić do powstania podobnego zjawiska. Dlatego w sejmie pojawiały się głosy przeciwne podnoszeniu oficerskich gaży, a nawet wzywające do ich obniżenia w obliczu kryzysu.

Oficerowie powszechnie żyli więc w permanentnych długach i klepali biedę. „Powiedzmy otwarcie: oficer polski, mając rodzinę na utrzymaniu, nie może dzisiaj wyżyć z poborów służbowych, jest przeważnie w nędzy. Ogół oficerów prowadzi życie ubogie, z dnia na dzień obniża stopę życiową, biednieje” – pisał pułkownik Marian Kukiel w 1921 roku.

Wywoływało to frustrację, tym bardziej, że w Ustawie o podstawowych obowiązkach i prawach oficerów WP z 1922 roku stwierdzono, że ich uposażenie powinno znajdować się na takim poziomie, aby „mogli żyć bez troski o byt codzienny i pełnić sumiennie obowiązki swego zawodu, wyłącznie mu się poświęcając”.

Koszary 1 Pułku Szwoleżerów przy ulicy 29 Listopada w Warszawie, 27 lutego 1926 r. (fot. Narcyz Witczak-Witaczyński, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/107/0/3/95/2)

Dorabianie poza wojskiem było (z wyjątkiem lekarzy wojskowych) zabronione. Nic więc dziwnego, że zdarzało się, iż idealizm przegrywał z ciężkimi warunkami bytowymi, a młody człowiek porzucał służbę wojskową i odchodził do cywila szukać lepszego życia. Lata 20. przyniosły taką właśnie falę odejść z wojska.

Krezusi w mundurach

Zmianę materialnej sytuacji oficerów przyniósł dopiero zamach majowy i przejęcie władzy przez Józefa Piłsudskiego. Marszałek od dawna zdawał sobie sprawę z trudnych warunków życia żołnierzy i był zdeterminowany je zmienić. Jako minister spraw wojskowych złożył do rady ministrów wniosek o wprowadzenie dodatków dla oficerów służby zawodowej. Uchwała została ogłoszona 6 sierpnia 1926 roku. Dodatki te podniesiono znacząco, potem przeprowadzono też szerszą regulację uposażeń.

Uczestnicy III Międzynarodowych Konkursów Hippicznych w sali kasyna oficerskiego w Warszawie. W pierwszym rzędzie siedzi marszałek Józef Piłsudski (fot. Narcyz Witczak-Witaczyński, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/107/0/7/954/1)

Odtąd zasadniczo zmieniła się polityka państwa wobec zarobków zawodowych żołnierzy, w tym oficerów. Uznano, że powinni oni zarabiać dobrze, tak aby jako przedstawiciele Rzeczypospolitej mogli żyć na godnym poziomie. I rzeczywiście, dzięki dobrym, a nawet bardzo dobrym zarobkom status materialny wojskowych podniósł się znacznie w końcu lat 20., a w latach 30. mieścił się już na wysokim poziomie.

I tak np. w 1934 roku dowódca kompanii we Lwowie w stopniu kapitana zarabiał 527 zł, major, dowódca batalionu w Warszawie, z żoną i dwójką dzieci, otrzymywał 862 zł, żonaty pułkownik, dowódca pułku w Katowicach, pobierał 1211 zł, a podpułkownik, szef sądu okręgowego w Grodnie, z żoną i dzieckiem, dostawał 1012 zł. W 1937 roku generał brygady pracujący w Warszawie zarabiał 1150 zł, generał dywizji 1725, a generał broni 2300 zł.

Pułkownicy, jak widoczny na zdjęciu Mikołaj Bołtuć, należeli w latach 30. XX wieku do naprawdę zamożnych (fot. E.i B. Zdanowscy, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/7/26/1, domena publiczna)

Były to bardzo dobre zarobki. Jak wyliczył jeden z badaczy, oficer w stopniu porucznika miał znacznie wyższą pensję niż sędzia grodzki, pułkownik zarabiał więcej niż profesor uniwersytecki, a kapral więcej niż nauczyciel szkoły powszechnej. Dla porównania podajmy, że na początku lat 30. 65% urzędników państwowych i 70% nauczycieli zarabiało miesięcznie do 200 zł, a z wypłaty tej musiało utrzymać siebie oraz kilkuosobową nieraz rodzinę. W 1935 roku na łamach „Przeglądu Piechoty” stwierdzono: „Po raz pierwszy bodaj w dziejach Polski żołnierz jej jest znakomicie opłacany”.

Nieco inaczej przedstawiała się sytuacja finansowa najmłodszych oficerów – podporuczników. Oni tak jak dawniej zmagali się z permanentnym niedoborem gotówki. Po ukończeniu szkoły podchorążych, a przed rozpoczęciem służby w jednostce, musieli w dużej mierze na własny koszt skompletować wyprawę oficerską. Teoretycznie pieniądze na to otrzymywali od wojska, ale była to suma zupełnie niewystarczająca na dokonanie całości zakupów. Na początku lat 30. podporucznik otrzymywał na wyekwipowanie 650 zł, a drugie tyle mógł pożyczyć, co dawało mu w sumie 1300 zł.

Z pieniędzy tych musiał nabyć: szablę oficerską, pistolet kal. 7,65 mm ze skórzanym futerałem, lornetkę polową sześciokrotną z futerałem, skórzaną torbę polową i mapnik. Dochodził do tego mundur polowy w postaci bluzy, bryczesów, wysokich butów, furażerki, pasa głównego, płaszcza i peleryny przeciwdeszczowej.

Dalej lista obejmowała umundurowanie wyjściowe: kurtkę, bryczesy, płaszcz dwurzędowy, płaszcz letni, sztyblety, rogatywkę, spodnie wieczorowe z lampasami, buty lakierki i pas jedwabny z rapciami. Potrzebne były jeszcze cztery komplety bielizny, dwa koce, cztery prześcieradła, poduszka, dwie poszewki, dwie duże walizki i worek na pościel. Natomiast po przybyciu do pułku należało nabyć dwa rzędy końskie: polowy i sportowy. Na końcu listy znajdowało się minimalne choćby umeblowanie pokoju w koszarach: tapczan, szafa, stolik, dwa krzesła, umywalka, dywanik i firanki.

Zarżnięci spłacaniem długów

Taka była lista zakupów. A jakie były ceny? Przykładowo mundur wyjściowy kosztował od 265 do 420 zł, buty oficerki 165 zł, pistolet 80 zł, a szabla 70 zł. Lornetka to koszt 280 zł, rząd polowy w zależności od producenta 800–1200 zł, a rząd sportowy 400–500 zł. Na umeblowanie pokoju trzeba było wyłożyć około 500 zł. Już tylko te wydatki dają (w najtańszej wersji) 2560 zł. A przypomnijmy, że podporucznik dysponował tylko 1300 zł.

Radzono sobie na różne sposoby. W pierwszym rzędzie kupowano najpotrzebniejsze rzeczy, resztę odkładano na później, ewentualnie zaciągano kolejną pożyczkę lub proszono o pomoc rodzinę. W połowie lat 30. pensja podporucznika kawalerii wynosiła ok. 280 zł. Z sumy tej potrącano mu raty pożyczki na wyekwipowanie, wspomniane wcześniej liczne obowiązkowe i „dobrowolne” składki, opłatę za obowiązkową prenumeratę czasopism wojskowych, opłatę za wyżywienie w kasynie wojskowym i czynsz za pokój w koszarach. Trzeba było też nabyć środki czystości, opłacić pranie i kupić papierosy. Zdarzało się, że po wszystkich tych wydatkach podporucznikowi zostawało w kieszenie zaledwie kilkanaście złotych.

Nowi podporucznicy Wojska Polskiego, absolwenci Szkoły Podchorążych Artylerii w Toruniu, po uroczystej promocji. Po tej chwili wesołości wielu z nich czekało mozolne spłacanie długów (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/7/881/2, domena publiczna)

Tak pisał o tym we wspomnieniach gen. Józef Kuropieska: „Czyniąc starania o mieszkanie, dowiedziałem się, że mogę wynająć mieszkanie w rejonie pułku ze śniadaniami, płacąc zań 130 zł miesięcznie. Za obiady w pułku płaciliśmy po 2 zł dziennie. Gaża podporucznika wynosiła w gotówce 192 zł [rok 1926 – przyp. PS], więc po opłaceniu mieszkania i obiadów pozostawałoby mi… 2 zł na kolacje i wszystkie inne potrzeby. Byłem w rozpaczy”.

Oddajmy jeszcze głos oficerowi kawalerii por. Grzegorzowi Cydzikowi: „Przez pierwsze prawie trzy lata było się zarżniętym spłacaniem długów i rat, a każdą złotówkę obracało się pięć razy w palcach, zanim się ją wydało”. Nic więc dziwnego, że podporuczników nazywano „błyszczącą nędzą”.

Oni sami jednak nie przejmowali się tym, tylko starali korzystać z uroków życia. Młodzi, eleganccy i przystojni uśmiechem maskowali kłopoty materialne. Ulga przychodziła po trzech latach, wraz z awansem na porucznika i związaną z tym podwyżką o 60 zł, co pozwalało na złapanie finansowego oddechu. A potem było już tylko lepiej – wchodziło się do finansowej elity II RP.

Bibliografia

  • Bartosz Kruszyński, Kariery oficerów w II Rzeczypospolitej, Rebis, Poznań 2011.
  • Franciszek Kusiak, Życie codzienne oficerów Drugiej Rzeczypospolitej, PIW, Warszawa 1992.
  • Marian Romeyko, Przed i po maju, Wydawnictwo MON, Warszawa 1967.
  • Grzegorz Cydzik, Ułani, ułani, Erica–Tetragon, Warszawa 2012.
  • Józef Kuropieska, Wspomnienia dowódcy kompanii 1923–1934, Bellona, Warszawa 2014.