Jednym z najważniejszych zagadnień poruszanych na łamach przedwojennej prasy była kwestia zabezpieczenia się przed bombami lotniczymi. Tak intensywnie prowadzona kampania informacyjna wytworzyła popyt na schrony, co otworzyło pole do powstania całkiem nowej dziedziny wytwórczości.

Aby zrozumieć przyczyny przedwojennego popytu na schrony, trzeba cofnąć się aż do 1917 roku, kiedy to po raz pierwszy użyto na froncie gazu znanego dziś jako iperyt. Bojowe środki trujące wykorzystywano już w czasie Wielkiej Wojny od 1915 roku, jednak żadna z substancji nie była tak groźna i nie działała tak silnie na wyobraźnię, jak gaz musztardowy.

Obóz doświadczalny Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej Państwa pod Nowym Sączem. Ćwiczenia z udzielania pierwszej pomocy w terenie zakażonym iperytem, sierpień 1932 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/7/2689/3, domena publiczna)

Napędzany chęcią niszczenia rozwój techniki szybko przyniósł nową metodę przenoszenia broni chemicznej, czyli bombę lotniczą wypełnioną płynną substancją trującą przechodzącą w stan lotny po eksplozji. Dodało to grozy do znanych słów Stanleya Baldwina „bombowiec zawsze się przedostanie”. Rozważając kwestię ochrony własnej ludności cywilnej podczas kolejnej wojny, rządy musiały zwrócić uwagę nie tylko na zabezpieczenie jej przed skutkami działania konwencjonalnej amunicji lotniczej, lecz również przed gazami bojowymi zrzucanymi lub rozpylanymi z powietrza.

Przerzucanie żelbetowej piłeczki

Jednym z głównych zaniedbań przedwrześniowej władzy w Polsce było zbyt późne przystąpienie do budowy schronów przeciwlotniczych dla ludności cywilnej. Można tu doszukiwać się najróżniejszych powodów takiego stanu rzeczy, niemniej finał pozostanie bez zmian. Polska obrona cywilna w przeddzień II wojny światowej praktycznie nie istniała.

Bezpośrednim impulsem do rozpoczęcia prac nad zapewnieniem choćby podstawowego stopnia ochrony ludności cywilnej był okólnik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych „O zaopatrzeniu ludności w pomieszczenie chroniące przed skutkami napadów lotniczych” z 13 czerwca 1939 roku. Znalazły się w nim m.in. następujące zapisy:

Schron przeciwgazowy na wystawie Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej w Warszawie, marzec 1937 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/7/2884/1, domena publiczna)

Terytorialnie właściwe władze nadzoru budowlanego na obszarze miast i miejscowości, […] dokonają niezwłocznie i na określonym wyżej obszarze komisyjnych oględzin wszystkich prywatnych budynków mieszkalnych o kubaturze powyżej 2.500 m3 i ustalą protokólarnie: wybór właściwego dla każdej nieruchomości pomieszczenia ochronnego, jego położenie i wielkość, kierując się powołanym i na wstępie wskazówkami, oraz biorąc pod uwagę wszystkie związane z tym zagadnieniem warunki lokalne.

Nazajutrz ukazało się zarządzenie ministra spraw wewnętrznych, które zawierało dwa artykuły bardzo istotne z punktu widzenia omawianego zagadnienia.

§2 Do przełożonych gmin, w zakresie przygotowania obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej, należy w szczególności:
1) co do osiedli:
[…]
g) wybór i przystosowanie istniejących pomieszczeń na schrony publiczne oraz budowa schronów publicznych
[…]
2) co do ogółu ludności:
[…]
f) organizowanie pomocy technicznej, w zakresie przygotowania schronów domowych oraz pomieszczeń zabezpieczających i uszczelnionych ogólnego użytku, stosownie do specjalnych zarządzeń władz.

Jak więc widać, rząd bez większego skrępowania przerzucił obowiązek zapewnienia ludności cywilnej dostępu do odpowiednich schronów przeciwlotniczych i przeciwgazowych na władze samorządowe. Z jednej strony pozwalało to na bardziej precyzyjne ustalanie lokalnych potrzeb, z drugiej jednak decentralizacja oznaczała brak standaryzacji, jak również uzależnienie tempa budowy od rzutkości i kompetencji lokalnych władz, jak również od ich zaplecza technicznego i stanu majątkowego.

Taka rejonizacja mogła również doprowadzić do zamieszania w kwestii norm technicznych dotyczących wznoszenia schronów oraz do sporów kompetencyjnych. Przykładem takiego rozgardiaszu jest choćby sprawa budowy schronów w Gdyni, gdzie miejscowe władze wolały opierać się na normach wyznaczonych przez marynarkę wojenną (czyli konsultować się z najbliższą im władzą wojskową), zamiast trzymać się sztywno wytycznych wojewódzkich czy rządowych, jak nakazywały przepisy.

Przerzucenie na samorządy zadania wznoszenia schronów, bez wyznaczenia sztywnych regulacji dotyczących niezbędnych elementów wyposażenia, takich jak drzwi, wentylatory, filtry etc., miało dosyć istotne skutki. Owszem, istniały pewne normy wytrzymałości czy wydajności poszczególnych urządzeń, niemniej rząd – zapewne w celu uniknięcia monopolizacji tego segmentu rynku i zwiększenia liczby zakładów produkujących potrzebny sprzęt – nie stworzył listy akceptowanych ani polecanych modeli.

Jeśli dany produkt przeszedł odpowiednie kontrole, mógł być dopuszczony do produkcji i użytkowania. Doprowadziło to w krótkim czasie do zalania rynku ofertami różnych urządzeń, jak i pojawienia się firm specjalizujących się we wznoszeniu schronów przeciwlotniczych. W jednym i drugim przypadku głównym orężem walki o klienta były reklamy prasowe.

Reklamy dźwignią schronu

Uczciwość badawcza każe wspomnieć, że reklamy wyposażenia schronowego pojawiały się w prasie jeszcze przed wydaniem wspomnianego zarządzenia, niemniej publikowano je przede wszystkim w specjalistycznych periodykach branżowych i było ich relatywnie niewiele. W lipcu i sierpniu 1939 roku nastąpiła natomiast prawdziwa eksplozja tego typu ogłoszeń, zamieszczanych w olbrzymiej większości w prasie codziennej, i na tym skupia się dalsza część artykułu.

Reklamy i ogłoszenia pojawiające się w lipcu i sierpniu 1939 roku w polskich gazetach można podzielić na trzy grupy. Do pierwszej z nich zaliczają się oferty firm zajmujących się budową schronów od A do Z. Klient dysponujący odpowiednim miejscem i gotówką mógł zamówić sobie wzniesienie takiego obiektu „pod klucz”.

Na chętnych czekały oferty wielu przedsiębiorstw – np. „Gazoschron”, „Szczelnoschron”, „Wibbet” czy „Fitzner” – oraz prywatnych konstruktorów, choćby warszawskiej firmy Wierszyckiego czy łódzkiej Feinkinda. Swoje usługi zachwalali też byli żołnierze frontowi wojska polskiego budujący „schrony ziemne przeciwlotnicze i artyleryjskie”. Z kolei osoby o niskich wymaganiach (i o niskim wzroście) mogły zdecydować się na schron „Bastion”, przypominający kształtem zaokrąglony stożek.

Drugą grupę ogłoszeń prasowych stanowiły oferty publikowane z myślą o prywatnych firmach czy urzędach i instytucjach dysponujących już pomieszczeniami nadającym się do przerobienia na schron (np. piwnice o grubych stropach) i poszukujących wyłącznie elementów takich jak drzwi, wentylatory etc. (z ich ewentualnym montażem).

Ówczesna oferta handlowa mogła zaspokoić potrzeby najwybredniejszych z nabywców. Na rynku dostępne były m.in. urządzenia firmy „Wentylator” (wyjaśnienia nt. profilu produkcji są zbędne), lwowskich zakładów „Mechanik” i „Fabrol” czy też warszawskiego „Jadłoschronu”. Reklamowano też „szczelne okna, drzwi i okiennice patentu Wróblewskiego”, środek wodoszczelny do izolacji „Berolith”, farbę fosforyzującą „Helium”, „klozety suche uszczelnione do schronów” produkcji Towarzystwa Handlowego „Contra” czy filc do uszczelniania okien, drzwi i schronów przeciwgazowych poznańskiej firmy „Hatech”.

Pojawienie się wymagań dotyczących posiadania i budowy schronów doprowadziło do narodzin jeszcze jednego rodzaju prasowych ogłoszeń. Z racji niewielkiego rozmiaru pisma i zamieszczania w gąszczu innych anonsów, czasami łatwo je przegapić. Chodzi tu o pojawienie się schronów przeciwlotniczych przy opisach nieruchomości wystawionych na sprzedaż.

Istnienie takiego obiektu (zgodnego z normami technicznymi) zwalniało ewentualnego nabywcę z kosztów jego wznoszenia, więc informowanie o istnieniu takowego leżało w jak najlepiej rozumianym interesie osoby sprzedającej (czy wynajmującej) dany lokal lub budynek. Warto przy tym zauważyć, że częstotliwość pojawiania się tego typu ogłoszeń rosła z czasem, tj. najmniej było ich na początku lipca, najwięcej zaś pod koniec sierpnia 1939 roku. Stanowi to zrozumiałe odbicie tempa wznoszenia i wykańczania schronów przez osoby prywatne.

Prasa a realia

Z inicjatywy inspektora obrony powietrznej państwa odbyło się w Związku polskich inżynierów budowlanych zebranie około 20 przedstawicieli zakładów przemysłowych, wyrabiających drzwi i okna gazoszczelne, stalowe, żelbetowe i inne. Celem zebrania było omówienie masowej produkcji tych elementów w celu przygotowania się do spodziewanego zapotrzebowania przy budowie schronów przeciwlotniczych.

Stwierdzono, że przemysł ten poczynił już w ostatnich czasach inwestycje, dzięki którym jest całkowicie przygotowany do wykonania nawet największych zamówień.

Powyższy fragment artykułu z „Kuriera Warszawskiego” brzmi bardzo optymistycznie i zdaje się stanowić wzorowy przykład współpracy, a nawet partnerstwa, między podmiotami prywatnymi a władzami centralnymi. Tę pozytywną ocenę psuje jednak data publikacji powyższego artykułu – 22 sierpnia 1939 roku. Straconych lat nie dało się przecież nadrobić w przeciągu kilku miesięcy.

Patrząc choćby na oferty sprzedaży i wynajmu lokali, można z pewnością stwierdzić, że przed wybuchem wojny udało się wybudować pewną liczbę schronów przeciwlotniczych, choć zapewne prym wiodły tu urzędy i różnego rodzaju instytucje centralne, dysponujące ciężkimi schronami piwnicznymi. Z równą pewnością wypada jednak zauważyć, że ich liczba była dalece niewystarczająca.

Trochę późno…, „Kurjer Warszawski”, 22 sierpnia 1939 r.

Wystarczy zajrzeć do gazet z końca sierpnia 1939 roku i poczytać o ogólnopolskiej akcji budowania rowów przeciwlotniczych, które słabo chroniły przed bliskimi detonacjami i najczęściej nie zapewniały żadnej osłony przed gazami bojowymi. Co ciekawe, w podobnym okresie pojawiają się w prasie artykuły sugerujące, że tak naprawdę bombami gazowymi nie ma się tak naprawdę co przejmować. Prostym wyjaśnieniem tak nagłej zmiany tonu prasy może być niewydolność państwa w dziedzinie zabezpieczenia ludności przed bojowymi środkami trującymi.

Kopanie rowów przeciwlotniczych w Toruniu, sierpień 1939 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/7/3133/1, domena publiczna)

Podsumowanie

Zniszczenia wojenne i powojenna odbudowa zatarły wiele śladów po polskich schronach przeciwlotniczych dla ludności cywilnej. Dzisiejszy badacz ma co prawda dostęp do pewnej ilości wyposażenia schronowego zachowanego w piwnicach ocalałych przedwojennych budynków, lecz wydaje się, że zaginął jakikolwiek ślad po lekkich schronach stalowych czy żelbetowych. Nie wolno jednak tracić nadziei na odkrycie jakiegoś zapomnianego i zasypanego schronu lub też na zweryfikowanie identyfikacji obiektu wcześniej uznanego za konstrukcję niemiecką. Nasze ziemie nieraz zaskakiwały badaczy, więc można pozwolić sobie na umiarkowany optymizm w tej materii.

Bibliografia

Prasa

  • „ABC. Pismo codzienne informuje wszystkich o wszystkim”, Warszawa 1939, nr 187, 212, 244.
  • „Biuletyn przetargowy”, Warszawa 1939, nr 17, nr 29.
  • „Chwila”, Warszaw 1939, nr 1515a, nr 1516a, nr 7320.
  • „Czas”, Warszawa 1939, nr 200.
  • „Deutsche Rundschau in Polen”, Bydgoszcz 1939, nr 169.
  • „Dobry wieczór! Kurjer czerwony”, Warszawa 1939, nr 200, nr 202, nr 234.
  • „Dziennik polski”, Warszawa 1939, nr 198, nr 207.
  • „Dziennik poznański”, Poznań 1939, nr 148, nr 150 nr 164, nr 166, nr 172.
  • „Dzień dobry”, Warszawa 1939, nr 203, nr 206, nr 237.
  • „Expres Zagłębia”, Sosnowiec 1939, nr 212.
  • „Gazeta polska”, Warszawa 1939, nr 186, nr 207, nr 225, nr 235.
  • „Gazeta świąteczna”, Warszawa 1939, nr 3049.
  • „Głos narodowy”, Warszawa 1939, nr 200.
  • „Informator Urzędu Powiatu Gnieźnieńskiego”, Gniezno 1939, nr 88.
  • „Kurjer poznański”, Poznań 1939, nr 296, nr 308, nr 322, nr 334, nr 338, nr 388.
  • „Kurjer warszawski”, Warszawa 1939, nr 180, nr 184, nr 185, nr 194, nr 197, nr 198, nr 215, nr 229, nr 235, nr 238, nr 240.
  • „Kurjer wileński”, Wilno 1939, nr 184.
  • „Mały dziennik”, Warszawa 1939, nr 205.
  • „Na posterunku. Gazeta Policji Państwowej”, Warszawa 1939, nr 28.
  • „Nasz przegląd”, Warszawa 1939, nr 204.
  • „Niedzielne ostatnie wiadomości lwowskie”, Lwów 1939, nr 185.
  • „Nowy dziennik”, Warszawa 1939, nr 234, nr 237,.
  • „Nowy przegląd”, Warszawa 1939, nr 185, nr 188, nr 198.
  •  „Nowy przyjaciel ludu”, Warszawa 1939, nr 86.
  • „Pielgrzym”, Warszawa 1939, nr 91.
  • „Polska zbrojna”, Warszawa 1939, nr 188, nr 196, nr 205.
  • „Pręgierz”, nr 23/24, 1939.
  • „Przegląd bezpieczeństwa pracy”, Warszawa 1939, nr 6.
  • „Przegląd budowlany”, Warszawa 1939, z. 5, z. 7.
  •  „Przemysł, budownictwo, inwestycje”, Warszawa 1939.
  • „Robotnik”, Warszawa 1939, nr 183.
  • „Samochód, motocykl, samolot. Dwutygodnik ilustrowany poświęcony zagadnieniom komunikacji: technika, praktyka, kronika, sport”, nr 8, Warszawa 1939.
  • „Tygodnik parafialny Kościoła św. Trójcy Poznań – Dębice”, nr 31, Poznań 1939.
  • „Wielkopolanin”, nr 101, Poznań 1939.

Inne

  • Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Wojewódzki Urząd Pomorski w Toruniu, sygn. 4/9252.
  • Dziennik ustaw nr 32, Rozporządzenie Rady Ministrów poz. 278, Warszawa 1938.
  • Dziennik ustaw nr 77, Dekret Prezydenta Rzeczpospolitej poz. 514, Warszawa 1939.
  • Dziennik ustaw nr 77, Rozporządzenie Rady Ministrów poz. 516, Warszawa 1939.