Po doświadczeniach realnego socjalizmu plany gospodarcze nie kojarzą się najlepiej. Ich historia pełna jest przykładów koszmarnych niegospodarności, nadużyć i ignorowania potrzeb obywateli. Może był jednak wyjątek? Czy plan trzyletni różnił się od swoich następców?

Gdy przygotowywano założenia planu trzyletniego, władza PPR-u nie była jeszcze całkowita i dobrze ugruntowana, oficjalna propaganda przekonywała więc do konieczności poparcia partii komunistycznej (plakat z 1946 r. ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. 1.452.790 A)

Pierwszy w historii powojennej Polski plan gospodarczy – nazwany oficjalnie Planem Odbudowy Gospodarczej – trwał trzy lata, a stworzył go Centralny Urząd Planowania i jego dyrektor, Czesław Bobrowski. Prace nad nim zaczęto we wrześniu 1946 roku, realizowano go zaś od 1947 do 1949 roku. Stworzono go w bardzo specyficznym czasie i okolicznościach. Pierwsze lata powojenne upłynęły pod znakiem umacniania się Związku Sowieckiego w zwasalizowanych krajach zgodnie z tzw. „taktyką salami”, czyli stopniowym przejmowaniem kolejnych urzędów. Nie inaczej było w Polsce, gdzie PPR sukcesywnie zwiększał zakres swojej kontroli nad krajem. Póki co jednak skrzętnie trzymano się pozorów.

Plan PPS-u – nie PPR-u

Nie tylko legalne było więc funkcjonowanie innych partii, ale też dysponowały one realnym wpływem na działania rządu. Jednym z urzędów pozostających poza władzą partii komunistycznej był właśnie CUP, obsadzony przez ludzi sympatyzujących z PPS-em i kierowany przez głównego ekonomistę tejże partii. Dość szybko zaczęły się tarcia między nim i PPR-owskim ministerstwem gospodarki oraz jego szefem, Hilarym Mincem.

Przedmiotem sporu był wybór strategii rozwojowej, co w dalszej perspektywie oznaczało zarazem wybór całego kształtu państwowej gospodarki. CUP zamierzał skupić się na branżach konsumpcyjnych, by zwiększyć poziom życia w kraju i pobudzić dzięki temu gospodarkę. Minc stał z kolei na stanowisku zwiększania środków i wielkości produkcji przemysłowej. Konflikt rodził też podział sektorów gospodarki wg założeń opracowywanego właśnie Planu Odbudowy Gospodarczej. Jego realizacja miała być obligatoryjna tylko dla sektora państwowego, spółdzielczy miał być nim objęty jedynie częściowo, a sektor prywatny operowałby niemal na zasadach wolnorynkowych.

Z czasem miało się okazać, że PPS coraz bardziej przychylał się do PPR-owskiej wizji gospodarki aż w końcu został wchłonięty na niesławnym „kongresie zjednoczeniowym”, jednak w 1946 roku stanowił jeszcze poważną i odrębną siłę. W efekcie przyjęty 2 lipca 1947 roku przez sejm plan trzyletni był niemal zgodny z koncepcjami Bobrowskiego.

Fragment okładki broszury wydanej przez PPS w 1947 roku. a omawiającej m.in. założenia planu trzyletniego (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. DŻS I 2f)

Racjonalne planowanie

Podstawowym celem POG była likwidacja szkód wojennych. Już na tym etapie było widać zasadniczą różnicę między planem Bobrowskiego a jego sowieckimi poprzednikami. Przewidziano mianowicie budowę relatywnie małej liczby nowych zakładów, skupiając się na odtworzeniu istniejących wcześniej miejsc pracy i ich modernizacji.

Iglica we Wrocławiu wybudowana w 1948 r. z okazji Wystawy Ziem Odzyskanych. Ich scalenie z resztą kraju było jednym z głównych celów planu trzyletniego (fot. Tomasz Rozkosz, CC BY-SA 3.0)

Plan trzyletni to również jedna z nielicznych powojennych prób rozwiązania problemów rolnictwa poprzez jego intensyfikację i modernizację. Zamierzano zmniejszyć areał ziemi leżącej odłogiem, wprowadzić mechanizację (co ważne, także indywidualną, nie zaś wyłącznie kolektywną, jak chciał PPR) oraz zwiększyć użycie nawozów sztucznych. Produkcję rolną, przynajmniej początkowo, planowano przeznaczyć na zaspokojenie potrzeb krajowych. Biorąc pod uwagę dramatycznie niską stopę życiową Polaków, było to bardzo racjonalnym posunięciem.

Ważnym elementem planu było także scalenie tzw. Ziem Odzyskanych poprzez przeprowadzenie usystematyzowanej akcji osadniczej. Zakładano także – i to miało się rychło okazać całkowicie niewykonalne – połączenie Polski ze światowym rynkiem, głównie poprzez zwiększenie rentowności krajowych przedsiębiorstw, import technologii i eksport produkcji przemysłowej. Bobrowski zamierzał też przeznaczyć 20% dochodu narodowego na inwestycje, co stanowi dobrą ilustrację skali zmian i budów, jakie miały oczekiwać Polskę.

Jak wspomniano, celem nadrzędnym było zwiększenie poziomu konsumpcji. Jej niskie wskaźniki związane były z niską stopą życiową i ciągłymi niedoborami całej gamy artykułów, od żywności poczynając, poprzez narzędzia i odzież, na maszynach kończąc. Zapotrzebowanie to miała zaspokoić produkcja krajowa, na którą istniał, z oczywistych powodów, natychmiastowy rynek zbytu. Za jednym zamachem zaspokajano więc potrzeby mieszkańców kraju, jak i dawano możliwość zdobycia potrzebnych na to środków. Oczywiście, w zamierzeniach Hilarego Minca również zamierzano zwiększyć krajową produkcję przemysłową, planowano jednak skupić się dobrach inwestycyjnych, nie konsumpcyjnych, a więc przemyśle surowcowym i ciężkim.

Wreszcie fundamentalną różnicą był sam charakter planu. CUP stworzył spis elementów koniecznych do poprawy sytuacji w kraju oraz sposobów na osiągnięcie tych celów. Ustawa wprowadzająca POG liczyła 27 stron, z czego znakomita część składała się z tabel i wyliczeń wskaźników gospodarczych wraz z prognozami, stanowiącymi dość wierne odwzorowanie konkretnego planu. Wszystko było bardzo dobrze przemyślane, tak by znaleźć w miarę udany kompromis pomiędzy oczekiwaniami Krajowej Rady Narodowej a potrzebami ludności. Zamierzano więc oczywiście umacniać nowy ustrój, jednak bez jednoczesnego zabijania drobnej przedsiębiorczości i spółdzielczości.

Plan w wersji sowieckiej, forsowanej przez Minca, miał natomiast charakter dyrektywno-mobilizacyjny. Z jednej strony ustalał on konkretne wskaźniki dla danych sektorów gospodarki czy przedsiębiorstw, z drugiej zaś tworzył wokół ich realizacji całą otoczkę propagandową i wprowadzał nowe wzorce społeczne. To właśnie plany tego typu, zakładające państwową kontrolę nad produkcją wszystkiego, od koszul po lokomotywy, są najczęściej kojarzone z gospodarką socjalistyczną.

Trasa W-Z w Warszawie w latach 60. XX wieku. Jej budowa była jedną ze sztandarowych inwestycji okresu planu trzyletniego (fot. Zbyszko Siemaszko, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/51/0/6.13/87/2)

Zwalczanie planu

Z perspektywy czasu jest oczywiste, że plan trzyletni – tak biegunowo odległy od wizji władz komunistycznych – nie mógł być zrealizowany bezproblemowo. CUP oskarżany był przez ministerstwo gospodarki o schlebianie przestarzałym, burżuazyjnym poglądom ekonomicznym. Bezpośrednim powodem ataku była metoda użyta do naliczania dochodu narodowego. Opracowana jeszcze przed wojną przez Michała Kaleckiego i Ludwika Landaua, zakładała uwzględnienie także sektora prywatnego w zakresie handlu i usług. Ten błahy z pozoru detal był dla władz komunistycznych niemożliwy do zaakceptowania. Zestawienie sektorów uspołecznionych i nieuspołecznionych jasno wykazywało, że te drugie wytwarzają większą część dochodu narodowego.

Pomnik Wincentego Pstrowskiego w Zabrzu. Ten górnik był przedstawiany jako wzór przodownika pracy (fot. Jan Mehlich, CC BY-SA 3.0)

Torpedowanie planu trzyletniego zaczęło się zaraz po umocowaniu się władzy PPR, w drugiej połowie 1947 roku. Oczywiście, nie można było zarzucić samego POG, przyjętego przez Sejm i Krajową Radę Narodową, można było jednak atakować jego twórców. W styczniu 1948 roku wysunięto wspomniany już zarzut o naliczaniu dochodu narodowego. Użyta metoda miała oznaczać dążenie do zanegowania dziejowej roli robotników i państwowych przedsiębiorstw, których to dochód sektor prywatny sobie jakoby przywłaszczał. Trudno powiedzieć, w jaki konkretnie sposób miałby to robić, tak jednak twierdził Hilary Minc w swym memorandum opublikowanym w „Nowych Drogach”.

Związani z PPS-em urzędnicy CUP-u z Bobrowskim na czele znajdowali się w pozycji na tyle słabej względem obozu władzy, że ograniczyli się do słabych usprawiedliwień, jedynie Edward Lipiński i Adam Rapacki podjęli się obrony merytorycznych założeń Planu Odbudowy Gospodarczej. Działania te były jednak daremne i w lutym 1948 roku Bobrowski ustąpił ze stanowiska, a rok później w miejsce Centralnego Urzędu Planowania powołano Państwową Komisję Planowania Gospodarczego, która działała już w całkowitej zgodzie z linią partyjną. Jednocześnie ministerstwo Hilarego Minca zaczęło kolejny etap przekształcania gospodarki, przystępując do wyniszczenia inicjatywy prywatnej podczas tzw. „bitwy o handel”.

Plan trzyletni – jednak sukces

Choć plan nie został zrealizowany w pełnym zakresie, uznano go za sukces. Niestety, trudno przedstawić jego rezultaty w postaci liczb. Nie sposób powiedzieć, jaki procent wzrostu był jego zasługą, a jaki wynikał z naturalnych procesów odbudowy. Po drugie, wszelkie wyliczenia pomijają udział pomocy zagranicznej, której wartości nie sposób po prostu odjąć od końcowych wyników gospodarczych. Po trzecie wreszcie, nie dysponujemy pełnym zestawem zweryfikowanych danych. Mamy ich jednak wystarczająco wiele, by uznać tezę o sukcesie planu za prawdziwą.

W okresie realizacji POG zatrudnienie w sektorze przemysłowym wzrosło o 44,4%, produkcja energii elektrycznej podniosła się o 96 kWh (do 340 kWh), a cukru o 14,4 kg na osobę rocznie (do 30,5 kg). Ogólna produkcja przemysłowa kraju, liczona w mln złotych, wzrosła z 9821,7 do 16 198,4 mln złotych. Odbudowano 113,6 tysięcy gospodarstw, których wyniki może nie były równie imponujące, pamiętać jednak należy, że był to okres klęski nieurodzaju.

Budowa osiedla Mariensztat w Warszawie, 1949 r. (fot. domena publiczna)

Podsumowując, Plan Odbudowy Gospodarczej faktycznie zasługuje na swoją nazwę. Bobrowskiemu i reszcie personelu CUP-u udało się przygotować założenia polityki gospodarczej, która uchroniła Polskę przed zapaścią. Trochę paradoksalnie, dało to również pewien kredyt zaufania nowym władzom. Choć nikt nie miał złudzeń co do skali fałszerstw przy referendum z 1946 roku i wyborach z 1947 roku, nie dało się jednak zaprzeczyć, że komuniści odbudowują kraj. Jeśli mogło to jednak wzbudzić sympatię do nowo powstałej PZPR, wystarczyło poczekać do wprowadzenia kolejnego planu gospodarczego, by przekonać się, jak złudne były jakiekolwiek nadzieje w tym zakresie.

Bibliografia

  • Janusz Kaliński, Plan odbudowy gospodarczej 1947–1949, Książka i Wiedza, Warszawa 1977
  • Trzyletni plan odbudowy gospodarki Polski, Książka, Warszawa 1946.
  • Bałtowski, Gospodarka socjalistyczna w Polsce. Geneza, rozwój, upadek, PWN, Warszawa 2009.
  • Ustawa z dnia 2 lipca 1947 r. o Planie Odbudowy Gospodarczej, Dz.U. 1947, nr 53, poz. 285.