Czy to wytworne kurtyzany w luksusowych lokalach, czy to błąkające się po ulicach „wilczyce” – warszawskie prostytutki w XIX wieku raczej nie mogły liczyć na pomoc i współczucie. Bite i poniżane, zmuszane były do posłuszeństwa zarówno przez sutenerów, jak i policjantów.

Prostytucja była obecna w Warszawie od czasów jej powstania i wpisała się na trwałe w jej strukturę społeczną, podobnie jak w większości miast europejskich. Od XVII wieku rozwojowi coraz bardziej zorganizowanego nierządu sprzyjała obecność dworu królewskiego, przybywających do stolicy posłów i inni obcokrajowców. Drugim powodem wzrostu skali tego zjawiska było rozluźnienie obyczajów w epoce oświecenia. W Rzeczpospolitej zaczęła szerzyć się moda na francuskie obyczaje i francuski system wartości, co spowodowało zwiększenie już i tak dużego przyzwolenia na prostytucję.

W stanisławowskiej Warszawie nie brakowało domów publicznych. Na ilustracji ulica Miodowa w Warszawie, obraz Canaletta, 1777 r. (ze zbiorów Zamku Królewskiego w Warszawie, nr inw. ZKW 443, domena publiczna)

W epoce stanisławowskiej powstały nawet dwa rymowane dzieła („Przewodnik Warszawski” Antoniego Felicjana Nagłowskiego oraz polemizujący z nim „Suplement” Antoniego Kossowskiego), których autorzy wymieniali się uwagami na temat warszawskich domów publicznych i bez skrępowania komentowali ich wady i zalety, a także ceny. Obie publikacje cieszyły się wśród warszawiaków dużą popularnością, co daje pewne wyobrażenie o moralności mieszkańców stolicy I Rzeczpospolitej wkraczających w XIX wiek i epokę zaborów.

Sutener z policjantem za pan brat

Całą administrację carskiej Rosji toczył rak wszechobecnej korupcji. Naturalna wręcz była konieczność opłacania się wszelkiego rodzaju przedstawicielom władzy. Nie inaczej było w przypadku policji, która wręcz przodowała pod względem łapówkarstwa. Zdarzały się nawet wypadki, w których poszkodowani, którzy złapali złodzieja na gorącym uczynku, sami musieli zaprowadzić go do cyrkułu i tam jeszcze dodatkowo zapłacić za wszczęcie postępowania. Jednym słowem okradziony był dwukrotnie okradany. A mowa tutaj także o poważniejszych przestępstwach, np. znacznej kradzieży. Nic dziwnego zatem, że stosunek władzy do prostytucji miał charakter patologiczny.

Iwan Paskiewicz, portret autorstwa Friedricha Randela, przed 1886 r. (ze zbiorów Ermitażu, nr inw. ГЭ-4927, domena publiczna)

Głównym problemem związanym z nierządem, jaki dostrzegała carska administracja, było rozprzestrzeniane się chorób wenerycznych. Skala tego zjawiska była tak duża, że zaczęło mieć ono zbliżać się do poziomu epidemii, a załamani żołnierze coraz częściej popełniali samobójstwa. Domy publicznie znajdowały się w całym mieście, ich lokatorkom zaś nie przeszkadzało nawet sąsiedztwo kościołów. Miejscem regularnych schadzek stał się Park Łazienkowski – po zmroku był zupełnie niepodobny do tego, co można było w nim zobaczyć za dnia.

Widząc zagrożenie głównie dla własnych żołnierzy, namiestnik Królestwa Polskiego Iwan Paskiewicz określił w 1843 roku zasady, na których mogły funkcjonować domy publiczne, co przejściowo ograniczyło nieco ich liczbę. Rozmnożyły się one znowu po powstaniu styczniowym, kiedy to nowy namiestnik, Fiodor Berg zarekwirował w ramach represji wiele miejskich nieruchomości szlacheckich. Część z nich przekazano za sprawą łapówek w ręce różnego rodzaju podejrzanych osób, które pootwierały nowe lupanary – również w ścisłym centrum miasta. Wacław Zaleski pisał o Krakowskim Przedmieściu z tego okresu: „Od wieczora grała tam muzyka i przy oknach otwartych bez rolet odbywały się tańce wydekoltowanych prostytutek z najgorszym gatunkiem młodzieży wielkomiejskiej”.

Powszechna korupcja i przekazanie w majestacie prawa nieruchomości w ręce sutenerów zrodziło patologiczną relację między czynnikami państwowymi a właścicielami domów publicznych. Policja wręcz pomagała w nadzorowaniu przybytków tego typu. Jak relacjonował Zaleski:

Przy komisarzu i jego pomocniku pożywiał się także lekarz cyrkułowy, odwiedzający domy publiczne w celu przestrzegania czystości i rewidujący pościel w łóżkach nie zawsze śnieżnej białości, lecz pięciorublówka zakrywała przed okiem lekarza brudne posłanie. Bogacił się rewirowy, policjanci posterunkowi, dopomagający pijanym gościom przy wsiadaniu do dorożki, brał rządca, sekretarz, meldunkowy w cyrkule, pan adiunkt także brał swoje, brał stróż przy bramie i za nocne dzwonienie, a oczywiście najlepiej się mieli komisarz policyjno-lekarski i jego agenci.

Polityka carskich władz nauczyła warszawiaków dwóch rzeczy: po pierwsze, że do prostytutek można odnosić się pogardą jako do kobiet znajdujących się najniżej na drabinie społecznej, a po drugie, że ich istnienie jest całkowicie naturalne.

Krakowskie Przedmieście w 1834 r. Akwaforta Friedricha Christopha Dietricha wg wzoru Juliusza Schürera (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. G.69198/II, domena publiczna)

W niewoli stręczyciela

W drugiej połowie XIX wieku coraz częściej przyglądano się otaczającej rzeczywistości za pomocą nauki, a w prostytucji zaczęto dostrzegać pewną społeczną chorobę (chociaż nie dramat kobiet). Jedną z pierwszych publikacji na ten temat była praca prawnika i społecznika Jana Maurycego Kamińskiego „O prostytucji”, w której podjął się naukowego opisania problemu i zestawienia go z sytuacją panującą w Berlinie czy Paryżu.

Prostytucja i obłęd rządzą światem – akwaforta Eugene’a Decisy’ego wg wzoru Char•les’a Courtry’ego, na podstawie grafiki Féliciena Ropsa (ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, nr inw. Gr.Ob.R.s.n.284 MNW, domena publiczna)

Według Kamińskiego w roku 1873 w Warszawie mieszkało przynajmniej 1300 prostytutek, przy czym, jak sam zauważył, była to liczba znacznie zaniżona. Nawet jeżeli w rzeczywistości była ona dwukrotnie lub trzykrotnie większa, to cały czas daleko było do Londynu, w którym mogło żyć nawet 90 tysięcy nierządnic, co znaczy, że jedna przypadała na pięćdziesięciu pięciu mieszkańców miasta (w Warszawie jedna na ponad 100, jeśli przyjąć łączną ich liczbę 2600).

Według Kamińskiego w Warszawie istniały cztery rodzaje prostytutek. Jako pierwsze wymieniał takie, które urzędowały w domach publicznych, jako drugie zaś te przyjmujące klientów w „domach schadzek tolerowanych”, czyli użyczonych lokalach, w których nikt nie mieszkał na stale. Do trzeciej grupy zaliczył autor takie, które przyjmowały klientów we własnych lokalach i były tolerowane przez władze, chociaż nie posiadały stosownych książeczek. Prostytutki ostatniej, czwartej kategorii znajdywały się w kartotekach jako niezarejestrowane.

Wspomniana „czarna książeczka” pozwalała w majestacie prawa oddawać się nierządowi. Miało to swoją cenę. Prostytutki posiadające ten niepozorny dokument znajdywały się całkowicie we władzy sutenera i nie mogły zrezygnować z pracy dla niego. Aparat władzy wręcz pilnował, by tak się nie działo, przez co policjanci stawali się regularnymi wspólnikami sutenerów. Miejscami cieszącymi się zdecydowanie najbardziej ponurą sławą były przybytki rozpusty przeznaczone dla żołnierzy. Były to zazwyczaj wielkie pomieszczenia podzielone na kilka-kilkanaście pokoików, do których ustawiały się kolejki żołdaków.

Charakterystyczną cechą Warszawy czasów belle epoque były olbrzymie kontrasty. Obok prymitywnych lokali funkcjonowały niezwykle ekskluzywne domy publiczne. Różnice między nimi były olbrzymie, a kobiety w nich pracujące dzieliła przepaść. Jedne były wyszydzane i całkowicie wyjęte poza nawias prawny, drugie stawały się obiektem westchnień, a korzystanie z ich usług było wręcz w dobrym tonie. Przepych wytwornych salonów oddawał ducha epoki i nie miał swojego odpowiednika w czasach po I wojnie światowej.

Od kurtyzany do wilczycy

Bogactwo luksusowych lokali było jednak pozorne. Faktyczna sytuacja pracujących tam kobiet była również fatalna, chociaż mogło się wydawać, że jest inaczej. Jednym z największych takich przybytków był mieszczący się na ulicy Targowej dom niejakiej Szlimakowskiej. Należałoby go nazwać wręcz pensjonatem, w którym można było nie tylko skorzystać z usług kurtyzany, ale również zatańczyć w pięknej sali, zjeść wykwintny obiad, napić się drogiego szampana i posłuchać recytowanego wiersza. W pełnych marmurów, złota, kryształów i atłasów pokojach grał dyskretny fortepian a kelnerzy roznosili przekąski. Wśród gości nietrudno było spotkać ludzi z samej śmietanki warszawskiego towarzystwa: fabrykantów, pisarzy, kupców oraz carskich oficerów.

Praca w domu Szlimakowskiej uchodziła za nobilitację. Nie każda z dziewczyn miała możliwość tam trafić. Nim mogła zacząć tam pracę, musiała przejść długi i żmudny proces szkolenia w „folwarku”, jak nazywano specjalną pensję na ulicy Świętokrzyskiej. Tam przyuczano młode dziewczyny do przyszłego zawodu. Uczono odpowiedniego wysławiania się, znajomości sztuki, ale również chodzenia po wypolerowanych podłogach czy picia wódki oraz znajomości ars amandi. Nie było w tym jednak nic z dobrowolności. Opierające się kobiety bito i znęcano się nad nimi, aby złamać ich wolę walki. Była to cena za bycie warszawską kurtyzaną.

Salon przy rue des Moulins, obraz Henriego de Toulouse-Lautreca, 1894 r. (ze zbiorów Musée Toulouse-Lautrec, nr inw. MTL.180, domena publiczna)

Żywot prostytutki zawsze był niepewny. Rozchwytywana przez gości „dama do towarzystwa”, wykształcona i elokwentna, za sprawą niesprzyjających okoliczności mogła szybko stoczyć się na dno i dołączyć do ulicznic. Najstarsze i najbiedniejsze prostytutki zostawały wykluczone nawet z grona niezarejestrowanych – stawały się „wilczycami”. Brudne, chore, wyrzucone z domów publicznych, błąkały się na peryferiach miasta (chociażby w rejonie Powązek), gdzie oddawały się za kawałek chleba. Ich słabość i de facto wyjęcie spod prawa były zachętą to przemocy wobec nich. Padały jej ofiarą zarówno ze strony drobnych rzezimieszków, jak i carskich policjantów. Ci ostatni nawet nie fatygowali się, aby zejść z koni podczas patroli, i szczuli nieszczęśnice psami.

Pogrom sutenerów

Rok 1905 stanowi istotną cezurę w historii Rosji, w tym również Królestwa Kongresowego. Wielkie imperium zostało w znacznym stopniu ogarnięte rewolucją, która dotarła również do Warszawy. W maju 1905 roku nie należała ona do najspokojniejszych miast. Była w dużej mierze ośrodkiem robotniczym, dlatego władze chciały jak najszybciej skierować złość mieszkańców w inną stronę, aby nie zaatakowali policji i urzędników.

Jedna z warszawskich ulic po pogromie sutenerów, pocztówka (ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. DŻS XII 8b/p.52/9, domena publiczna)

Chociaż warszawscy robotnicy czuli się związani z socjalizmem, w przeważającej mierze byli również katolikami, dlatego postanowiono przeprowadzić walkę z „nierządem i zgorszeniem”. Tak oto w maju 1905 roku doszło w Warszawie do pogromu alfonsów i prostytutek. Dodać przy tym należy, że agresja wobec domów publicznych nie była niczym niezwykłym, gdyż podczas wszelkiego rodzaju rewolucyjnych rozruchów w Europie często atakowano „siedliska nierządu”.

Wszystko zaczęło się 25 maja, kiedy robotnicy w różnych miejscach miasta zaczęli atakować sutenerów. Częściowo były to prowokacje władz, a częściowo spontaniczne ataki. Zazwyczaj scenariusz wyglądał podobnie: do stręczyciela podchodził mężczyzna i zadawał mu rany nożem, po czym uciekał. Nie minęło kilka godzin od pierwszego zajścia, a w całej Warszawie zabito kilkunastu sutenerów, a kilkudziesięciu raniono. Na ulicach lotem błyskawicy rozeszła się inspirowana przez władze plotka, że jest to „zemsta ludu nad prostytucją”. Pojawili się policjanci i pogotowie, aby pomóc poszkodowanym stręczycielom i prostytutkom.

Ulica Szpitalna w Warszawie po pogromie sutenerów, pocztówka ((ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. DŻS XII 8b/p.52/9, domena publiczna)

Podsycane przez prowokatorów ataki przybierały na sile. Tłum rzadko okazuje litość. Kiedy rozwścieczeni warszawiacy wdzierali się do domów publicznych, na bruk leciały fortepiany, obrazy i wytworne meble. Miasto wyglądało przedziwnie. Ulice Marszałkowska, Nowy Świat, Krucza i Szpitalna całe były zasłane zniszczonym wyposażeniem przybytków rozpusty, a po mieście krążyły kobiety w podartych ubraniach.

Deportacja prostytutek

Drugą cezurą, kończącą pewnego rodzaju epokę w dziejach warszawskiej prostytucji, był wrzesień 1914 roku, kiedy na mocy carskiego rozkazu wywieziono z miasta większość kobiet trudniących się nierządem. Widok był na tyle niezwykły, że zapisał się w pamięci mieszkańców. Setki ubranych w barwne toalety kobiet i towarzyszących im alfonsów znalazły się w jednym momencie na warszawskich dworcach kolejowych. Przez kilka następnych dni warszawskie stacje były wręcz opanowane przez ten kolorowy tłum pozostający pod ciągłą strażą, gdyż opuszczenie miasta nie leżało w interesie wywożonych.

Dlaczego władze carskie podjęły taką decyzję – trudno powiedzieć. Może było to efektem obaw wyższych oficerów, że zbyt duża liczba prostytutek w mieście znajdującym się w bezpośrednim sąsiedztwie frontu może negatywnie wpłynąć na dyscyplinę wśród żołnierzy. Innym możliwym wytłumaczeniem jest to, że liczne ugrupowania rewolucyjne i antycarskie używały domów publicznych jako lokali konspiracyjnych. A trzeba pamiętać, że w Warszawie działali dywersanci z Polskiej Partii Socjalistycznej, Polskiej Organizacji Wojskowej oraz Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy. W każdym razie z miasta zniknęły wtedy wytworne kurtyzany, będące jakże charakterystycznym elementem Warszawy belle epoque.

Prostytutki na ul. Marszałkowskiej w Warszawie, 1925 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 1-P-2246, domena publiczna)

W stronę niepodległości

Warszawa wchodziła w niepodległość obdarzona specyficznym stosunkiem do prostytucji. Z jednej strony była ona potępiana, ale zarazem na trwałe wpisała się w krajobraz miejski. Problem stanowił sam seks, do którego podchodzono z mieszaniną fascynacji i strachu. Pozamałżeński był piętnowany, ale zarazem powszechny. Prostytutki spotykały się z jednej strony z ostracyzmem ze strony „porządnych mieszczan”, z drugiej zaś z coraz większym współczuciem i chęcią pomocy. Rozwiązanie ich problemu miało być jednym z obszarów modernizacji. Zostawiony sam sobie nierząd miał się łączyć z zacofaniem i chorobami – zarówno duszy, jak i ciała. Wiedziano, że trzeba sobie z tym jakoś poradzić, ale nie wiedziano za bardzo, jaką drogę obrać.

Bibliografia

  • Alfred Blaschko, Prostytucja współczesna, nakładem M. Borkowskiego, Warszawa 1907.
  • Jan Maurycy Kamiński, O prostytucji, nakładem i drukiem Aleksandra Pajewskiego, Warszawa 1875.
  • Józef Macko, Nierząd, handel „żywym towarem”, pornografja ze stanowiska historji, etyki, higjeny i prawa, nakładem Polskiego Komitetu Walki z Handlem Kobietami i Dziećmi, Warszawa 1927.
  • Wiktor Marzec, Rebelia i reakcja. Rewolucja 1905 roku i plebejskie doświadczenie polityczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego–Universitas, Łódź–Kraków 2016.
  • Emil Wyrobek, Z otchłani chorób, nędzy i upadku, nakładem Księgarni „Wiedza i Sztuka”, Kraków 1925.
  • Wacław Zaleski, Prostytucja powojenna w Warszawie, Stowarzyszenie Pracowników Księgarskich, Warszawa 1927.
  • Tenże, Z dziejów prostytucji w Warszawie, Warszawa 1923.