15 sierpnia 1920 roku doszło do pierwszego starcia z bolszewikami pod Brodnicą. Zadanie zdobycia miasta otrzymała 12 Dywizja Strzelecka. Na jej drodze stanęła Zachodnia Straż Obywatelska.

Praca historyka bywa podobna do pracy biologa. Jeden i drugi posługuje się mikroskopem, by przyjrzeć się bliżej niewidocznym dla nieuzbrojonego oka procesom zachodzącym w naturze. Ich przedmiot badania jest oczywiście różny, niemniej obaj odkrywają to, co niewidoczne przy pierwszym spojrzeniu. Choć zachodzące w mniejszej skali, procesy tak obserwowane mogą być równie pasjonujące, co wydarzenia większego formatu.

Wojna z bolszewikami na Pomorzu

Jednym z największych problemów pojawiających się przed każdym miłośnikiem historii zainteresowanym losami wojny polsko-bolszewickiej na Pomorzu jest kwestia bitwy warszawskiej i przedstawianie jej w literaturze przedmiotu. Mówiąc wprost, można ją przyrównać do blasku słońca świecącego w piękny letni dzień. Wszyscy cieszymy się jego promieniami, ale z jego powodu nie pooglądamy sobie gwiazd w ciągu dnia. Podobnie jest z bitwą warszawską, przyciągającą już od międzywojnia niezliczone rzesze historyków i publicystów, skutecznie (acz przypadkowo) spychających w cień wydarzenia, które rozegrały się poza miejscem „cudu” nad Wisłą. Nie jest to na szczęście – podobnie jak z obserwacją gwiazd – problem nie do pokonania.

Przebieg frontu w wojnie polsko-bolszewickiej w przededniu bitwy warszawskiej (rys. Halibutt, CC BY-SA 3.0)

Za oficjalną datę rozpoczęcia wojny polsko-bolszewickiej przyjmuje się 14 lutego 1919 roku, kiedy to w Mostach na terenach dzisiejszej Białorusi doszło do pierwszej wymiany ognia między Polakami a bolszewikami. W tym czasie w Brodnicy bardziej zapewne przejmowano się niedawnym (18 stycznia 1919) przejęciem miasta przez wojsko polskie niż wydarzeniami mającymi miejsce gdzieś daleko na wschodzie. W końcu Mosty oddalone są o ok. 340 kilometrów.

Sytuacja uległa zmianie po bolszewickiej kontrofensywie i nagłym odwrocie wojsk polskich spod Kijowa. Krasnoarmiejcy złapali wiatr w żagle i ruszyli lawiną na zachód, przekonani o swym rychłym zwycięstwie. Niebawem zaczęli zbliżać się do linii Wisły.

Bezpośrednio na Pomorze skierowała się IV Armia, mająca do dyspozycji cztery dywizje piechoty, 2 brygady piechoty i 2 dywizje kawalerii. Przeciwko tej silnej formacji należało przygotować odpowiednią obronę, najlepiej opartą o rozbudowane przeszkody inżynieryjne czy też twierdze. Problem w tym, iż Pomorze i Wielkopolska były już mocno wydrenowane z siły żywej i wyposażenia. Sytuację panującą w tym rejonie w sierpniu 1920 roku dość plastycznie przedstawił gen. Raszewski w swych wspomnieniach:

W Wielkopolsce i na Pomorzu nie było wojska, – pozostali tylko jeszcze niezupełnie z ran wyleczeni żołnierze, oficerowie i młodzi chłopcy, którzy nie mieli jeszcze karabinu w ręce. Brak było butów, brak mundurów. […] Na terenie Pomorza w formacjach zapasowych zastałem tylko niewyszkolonych rekrutów.

Brodnica (wówczas Strasburg) i okolice na mapie z 1911 roku (ze zbiorów Pracowni Zbiorów Kartograficznych i Reprografii Cyfrowej Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, Mapster, udostępnione do użytku niekomercyjnego)

Próbą polepszenia sytuacji było powołanie jeszcze w lipcu 1920 roku Zachodniej Straży Obywatelskiej, jednak mogła ona w najlepszym wypadku pełnić funkcje pomocnicze, a w zakresie uzbrojenia znajdowała się w sytuacji jeszcze gorszej od jednostek regularnych. Wkrótce stało się jasne, że na Pomorzu czoło bolszewickiemu najazdowi stawią przede wszystkim oddziały złożone z rekrutów i ochotników.

Walki o Brodnicę

12 sierpnia 1920 roku rozpoczęły się walki o Działdowo, leżące ok. 50 kilometrów na wschód od Brodnicy. Broniąca tej miejscowości grupa pułkownika Habicha stanowiła w tym rejonie najsilniejszą zaporę przeciwko bolszewikom. Niestety, formacja ta (mająca już za sobą przegraną obronę Mławy) została rozbita i zmuszona do odwrotu, a dodatkowo straciła przy tym 50% stanów osobowych. Co gorsza, jej żołnierze ulegli dalece posuniętej demoralizacji i jako tacy nie nadawali się do dalszej walki.

W normalnych warunkach grupa ta zostałaby wysłana na tyły w celu odpoczynku i reorganizacji. Problem w tym, iż w sierpniu 1920 roku na Pomorzu o „normalnych” warunkach można było zapomnieć. Przemęczeni żołnierze płk. Habicha musieli wziąć na siebie ciężar obrony Brodnicy. Na szczęście nie byli sami.

Strona z polskiej książeczki propagandowej z czasów wojny polsko-bolszewickiej (domena publiczna)

W powiecie brodnickim znajdowało się wówczas przeszło 1000 członków ZSO. Dla obrony samego miasta wystawiono cztery kompanie. Trudno określić, jak prezentowało się ich uzbrojenie. Pozostaje jedynie przytoczyć relację jednego z członków brodnickiego ZSO, Sylwestra Bizana:

Ponieważ Straż dość wcześnie powołano pod broń, urządzaliśmy ćwiczenia. Broni i amunicji mieliśmy pod dostatkiem, chociaż karabiny, po części japońskie, były nieco długie i dla ludzi pośredniego wzrostu nieco niewygodne.

Z dokumentów archiwalnych wiadomo również, iż wykorzystywano tam także karabiny rosyjskie i niemieckie. W obronie Brodnicy brała udział również kompania ZSO z Górzna. Alarm dla ZSO ogłoszono o godzinie 13. Ustawienie wojsk polskich na najważniejszym odcinku, południowym, przedstawiało się następująco:

W bitwie pod Brodnicą, dnia 15 sierpnia 1920 r., byliśmy rozlokowani, jak następuje: na polach przed rzezalnią ku środkowi (prawe skrzydło), leżały dwie kompanie wojska z dwoma karabinami maszynowymi, w środku były dwie kompanie Straży Obywatelskiej z Brodnicy, Michałowa (lewe skrzydło), broniła kompania Straży Obywatelskiej z Górzna.

Obszar, o którym wspomina Bizan. Na żółto zaznaczono rzezalnię (fragment zamieszczonej wyżej mapy ze zbiorów Pracowni Zbiorów Kartograficznych i Reprografii Cyfrowej Wydziału Nauk o Ziemi UMK)

Walki w obronie miasta były dość krótkie. We wspomnieniach generała Raszewskiego przedstawiono je następująco:

Bolszewicy w sile jednej brygady zaatakowali pozycję brodnicką. Zdemoralizowane oddziały grupy pułkownika Habicha zaczęły się w krótkim czasie wycofywać i w niedługim czasie rozpoczęła się walka uliczna. Bolszewikom udało się dostać na tyły naszych oddziałów, które wycofały się ku Jabłonowu […].

Relacja Bizana jest, siłą rzeczy, o wiele bardziej emocjonalna.

Zakazano nam początkowo strzelać i mówiono, że przed nami jest linia wojska, a więc komenda naprzód […]. Gdy dobiegliśmy do bolszewików na jakie 400 do 500 kroków, widzimy, że wojska przed nami naszego nie ma, a my w cywilnych ubraniach, bo mundurów nie było, tworzymy pierwszą linię obronną. […] Leżymy więc i strzelamy, a tu kule gwiżdżą jak pszczoły nad głową. […] Leżymy w bitwie od 2 do poł. do 5 wieczorem. Pod wieczór ktoś podaje pantoflową pocztą wiadomość, że nasz dowódca, porucznik H.[Hołest? Haust?] odjechał na rowerze po rozkazy, pozostawiając nas na łasce losu. […].

Oglądamy się na rzezalnię (leżeliśmy za miastem na, a raczej tuż pod górką), patrzymy, a tam bolszewicy już się przeprawiają łodziami na drugą stronę Drwęcy, patrzymy na Michałowo, a tam zabrali bolszewicy łodzie gimnazjalnego kluby wioślarskiego […] i też przeprawiają się na drugą stronę Drwęcy, a my tu wysunięci w gruszce c-a 2 km naprzód. Porozumiewamy się z ułanem rannym i dajemy hasło do powolnego odwrotu. – Gdy dotarliśmy do mostu w mieście, już ulicą Ogrodową walą się bolszewicy ławą – a więc ostatnia chwila do cofania się nadeszła. Cofaliśmy się od domu do domu, od drzewa do drzewa.

Dla jasności sytuacji wypada dodać, iż ulica Ogrodowa, prowadząca do miasta od wschodu, znajduje się już na północnym brzegu Drwęcy.

W samej Brodnicy, jak się okazało, także nie było szans na zorganizowanie silnej obrony z racji niskiego morale wśród żołnierzy. Pozostawał więc dalszy odwrót. Brodnickie ZSO, zgodnie z otrzymanymi rozkazami, wycofało się aż pod Grudziądz, gdzie zostali rozbrojeni. Tłumaczono to tym, iż broń będąca w posiadaniu ZSO jest potrzebna dla wojska. Sama Brodnica została zajęta przez nieprzyjaciela ok. godziny 19.

Widok na Brodnicę z wieży kościoła katolickiego, zdjęcie z lat 1916–1924 (fot. Adam Wisłocki, ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. F.60639/II, domena publiczna)

Patrząc wstecz, trudno jest krytykować sprawowanie się ZSO podczas walk o Brodnicę. Jak widać z opisu, ochotników rzucono na pierwszą linię, bez wsparcia ze strony wojsk regularnych. Owszem, wysłano do obrony Brodnicy pozostałości grupy płk. Habicha (maksymalnie 600 ludzi), jak się jednak wydaje, zaledwie niewielka część z nich broniła samego miasta, a większość zajęła pozycje 3 km na zachód od niego. Warto również dodać, iż sam pułkownik za całokształt swej działalności został postawiony w późniejszym czasie przed sądem wojskowym.

Na szczęście dla mieszkańców miasta Brodnica została dosyć szybko odbita, bo już 18 sierpnia. To te wydarzenia przeszły do historii i literatury jako bitwa pod Brodnicą, przykrywając niejako udział ZSO w obronie tej miejscowości.

Upamiętnienie

22 czerwca 1924 roku na miejscowym cmentarzu wojskowym, założonym jeszcze przez Niemców w okresie Wielkiej Wojny, wmurowano kamień węgielny pod kaplicę poświęconą Polakom poległym w walkach o miasto. Otwarto ją kilka lat później, 18 sierpnia 1927 roku, w siódmą rocznicę wyzwolenia Brodnicy.

Uroczystość poświęcenia kaplicy poległych w walkach o Brodnicę (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 1-U-283-2, domena publiczna)

Na jednej z tablic (zniszczono je w 1939 r., dziś wiszą tam zamienniki) wymieniono nazwiska 17 znanych poległych (z czego tylko 13 spoczywa na tym cmentarzu), wspomniano również o 14 nieznanych z imienia i nazwiska żołnierzach zabitych w tej bitwie, również pochowanych na wspomnianym cmentarzu. W tym gronie jeden wpis przyciąga szczególną uwagę: „Jan Janowski ze Straży Obywatelskiej z Górzna” (oryginalny napis brzmiał prawdopodobnie: „Janowski Jan członek Straży Obywatelskiej z Górzna, spoczywa na cmentarzu parafialnym w Brodnicy”).

Problem tkwi w tym, iż na dzisiejszej tablicy wyraźnie napisano: „W dniu 18 sierpnia 1920 r. polegli” (w oryginale prawdopodobnie: „Polegli pod Brodnicą w dniu 18 sierpnia 1920 roku”). Żadne dostępne mi odpracowanie nie wspomina o tym, by w odbijaniu Brodnicy brała udział ZSO. Janowski mógł się jednak tam po prostu zaplątać, czy też samodzielnie pójść z wojskiem, chcąc jak najszybciej wrócić do domu.

Cmentarna kaplica, stan współczesny (fot. 1bumer, CC BY-SA 4.0)

Jest jeszcze jedna możliwość – na tablicy znajduje się błąd. W aktach ZSO zachował się bowiem list napisany przez ojca poległego, Mariana (w dokumencie „Marjana”) Janowskiego. Znajdujemy w nim, oprócz opisu losów syna i pewnych kwestii majątkowych, następujące stwierdzenie: „W bitwie pod Brodnicą dnia 15.8.20 poległ syn mój”. O odnalezieniu ciała Janowskiego pisze również ks. Fischoeder, ówczesny proboszcz brodnicki:

Fragment listu ojca Mariana Janowskiego (Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Akta dotyczące raportów komendy powiatowej straży obywatelskiej w Brodnicy, sygn. 171/30)

Wojskowi nie mieli po części żadnych znaków tożsamości, tak, że co do poległych, zaledwie kilku można było sprawdzić nazwiska. Nazwisko pewnego młodzieńca z Górzna, poległego w obronie Brodnicy (Jan Janowski), sprawdzono na podstawie książeczki do nabożeństwa, którą przy nim znaleziono.

„Poległego w obronie” – czyli 15 sierpnia! Nie jest to też zapewne pomyłka, jako że opis ten zamieszczono przed częścią poświęconą odbiciu miasta przez Wojsko Polskie.

Patrząc na zgromadzone opracowania i materiał archiwalny (co ciekawe, w teczkach Jan Janowski określany jest czasem jako Jan Jaworski), wypada więc stwierdzić, iż datę śmierci Jana Janowskiego – niestety – przesunięto o kilka dni, dopasowując go niejako do ogólnej tendencji sławienia odbicia Brodnicy, przy jednoczesnym pomijaniu jej obrony. Być może nagrobek pozwoliłby na uzyskanie dalszych informacji, lecz niestety, mimo starań, nie udało mi się go odnaleźć.

Warto by było mimo wszystko nie zaniedbać tej sprawy, choćby po to, by przywrócić powszechnej świadomości nie tylko kawałek historii samego Janowskiego, ale i całej ZSO oraz jej roli w obronie Pomorza w 1920 roku.

Bibliografia

Źródła

  • Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Akta dotyczące raportów komendy powiatowej straży obywatelskiej w Brodnicy, sygn. 171/30.

Opracowania

  • Siedem wieków miasta, pod red. Jerzego Dygdały, Rada Miejska–Towarzystwo Miłośników Ziemi Michałowskiej, Brodnica 1998.
  • Jerzy Wultański, Z przeszłości Brodnicy, Wyd. Ajaks, Pruszków 1993.
  • Kazimierz Raszewski, Wspomnienia z własnych przeżyć do końca 1920, Księgarnia Wysyłkowa i Wydawnicza Józef Liczbiński, Poznań 1938.
  • Marian Chwiałkowski, Bitwa polsko-sowiecka pod Brodnicą, Firma Handlowo-Usługowa Multi, Brodnica 2000.
  • Sylwester Bizan, Powiat i miasto Brodnica w walkach o niepodległość 1914–1920 rok, t. 2, Zakłady Graficzne Bolesława Szczuki, Wąbrzeźno 1938.
  • Wojciech Zawadzki, Pomorze 1920, Bellona, Warszawa 2015.
  • Andrzej Kowalski, Miejsca pamięci związane z Bitwą Warszawską 1920 r., „Niepodległość i Pamięć”, 2/2 (3), 1995.