Facebook-icon
Hrabia Tytus

Ostatni bastion polskości na Dolnym Śląsku. Niezwykła historia niewielkiego miasta

Przełom XVII i XVIII wieku. Cały Dolny Śląsk podporządkowany jest monarchii habsburskiej. Ale jedno jedyne miasto, leżące niedaleko Wrocławia, utrzymało niezwykłe związki z Polską. To Oława!

Rok 1370, kiedy zmarł Kazimierz Wielki, to nie koniec dynastii Piastów. Ród ten przetrwał na Śląsku, ale jego członkowie rządzili małymi księstewkami, niemal całkowicie się zniemczyli i porzucili katolicyzm. Ci książęta von Teschen, Ohlau, Liegnitz czy Brieg właściwie zapomnieli o swoich przodkach.

Już w czasach Kazimierz Wielkiego większość księstw śląskich znajdowała się pod czeskim zwierzchnictwem (rys. Poznaniak, CC BY-SA 3.0)

„…skąd nasz ród”

Dopiero żyjący w XVII wieku książę legnicko-brzesko-oławski Chrystian zgłębił swój polski i królewski rodowód. Doszło do tego nieprzypadkowo – młodość spędził na wygnaniu w Prusach i zyskał wtedy przyjaźń wielu Polaków. Jako książę utrzymywał związki z dworem króla Jana Kazimierza, a po jego śmierci starał się nawet bezskutecznie o polski tron.

Jerzy IV Wilhelm był ostatnim księciem śląskim z dynastii Piastów (grafika autorstwa Johann Tscherning Johanna Tscherninga wg obrazu Benjamina Blocka, 1675–1676 r.)

Chrystian więcej osiągnął na polu kulturalnym. To właśnie dzięki niemu rozpowszechniło się określenie „Piastowie” na pierwszą polską dynastię. Zamówił bowiem sztukę „Piastus” z okazji narodzin swego pierworodnego, któremu chciał nadać nawet imię Piast… Kalwińscy duchowni księcia ostro wystąpili przeciwko pogańskiemu imieniu, dlatego Chrystian nazwał syna Jerzy Wilhelm. Nie wiedział, jak proroczy był jego pierwotny wybór – niedoszły imiennik założyciela rodu okazał się ostatnim przedstawicielem dynastii Piastów.

Śmierć Jerzego Wilhelma w 1675 roku zakończyła istnienie piastowskich księstw na Śląsku… z jednym wyjątkiem. Przeżyła go jego matka, Ludwika von Anhalt, która nadal władała maleńkim księstwem oławskim, otrzymanym od męża jako oprawa wdowia. Jeszcze przez pięć lat, aż do swojej śmierci, Ludwika rządziła ostatnią pozostałością po piastowskim Śląsku z rezydencji w Ohlau, czyli Oławie. Po jej zgonie księstewko zostało przejęte przez Habsburgów, ale nie miało długo dzielić losów okolicznych ziem…

Sobiescy wkraczają do akcji

W tym czasie król Jan III Sobieski szukał sposobu, by zapewnić swemu synowi Jakubowi dziedziczenie polskiego tronu. Trzeba było zapewnić mu silną pozycję w czasie elekcji, najlepiej poprzez bogaty ożenek i tytuł książęcy. Królewicz miał poślubić Ludwikę Karolinę Radziwiłłównę, najbogatszą dziedziczkę ówczesnej Europy, ale narzeczoną sprzed nosa sprzątnął mu Karol III Filip Wittelsbach, elektor Palatynatu Reńskiego i szwagier cesarza Leopolda I.

Sobiescy wpadli w szał. Starali się nawet bezskutecznie odebrać ziemie, które Radziwiłłówna im obiecała w umowie przedślubnej. Gdy ich gniew nieco osłabł, z cesarskiej strony padł pomysł pojednania. Jakub miał ożenić się z Jadwigą neuburską, szwagierką i cesarza Leopolda I, i Radziwiłłówny.

Za połączone kwoty wiana i posagu cesarz miał nadać młodej parze w zastaw jakieś księstwo na Śląsku dla zapewnienia im dochodów i oparcia poza Rzeczpospolitą. Wybór Leopolda padł właśnie na Oławę. Trudno mu się dziwić. Nie była w pełni skonsolidowana z resztą Śląska, a w dodatku leżała w bezpiecznej odległości od granicy polskiej, co zdawało się gwarantować, że nie zostanie włączona do Rzeczpospolitej.

Państwo młodzi otrzymali Oławę zaledwie 11 lat po śmierci Ludwiki von Anhalt i nie zerwali z piastowskimi tradycjami miasta. Zaprzyjaźnili się nawet z Karoliną, córką poprzedniej pani na Oławie. Ostatnia Piastówna była częstym gościem Sobieskich, trzymała nawet do chrztu jedną z ich córek.

Medal pogrzebowy Jerzego Wilhelma. Na rewersie (po prawej) napis zaczynający się od słów: PIASTI. / ET NARCHAE POLONIAE / ULTIMUS. NEPOS.PRINCEPS (Ostatni potomek Piastów władców Polski)

Obława na Sobieskich

Po śmierci ojca książę oławski Jakub Sobieski zgłosił swą kandydaturę na króla Rzeczpospolitej, jednak otrzymał na elekcji znikomą liczbę głosów. Wyjechał więc z Polski i zamieszkał na stałe w Oławie. Rozważał nawet propozycję zamienienia śląskiego księstwa na Styrię. Od tych planów odwiodły go sukcesy wojenne króla Szwecji Karola XII nad królem Polski Augustem II Wettinem.

Jakub Ludwik Sobieski na portrecie pędzla Henriego Gascara, ostatnia dekada XVII wieku

Młody i bitny szwedzki władca, zafascynowany królem Sobieskim, zaproponował Jakubowi polską koronę. Na kilka miesięcy Oława stała się jednym z polskich centrów politycznych. Szwedzcy emisariusze i polscy interesanci przybywali z różnych stron do tego śląskiego miasta, by zyskać wpływy u przyszłego monarchy.

Przekonany o bliskim sukcesie Jakub zaniechał środków ostrożności i wraz z najmłodszym bratem, Konstantym, wpadł pod Wrocławiem w saską zasadzkę. Uwięzieni przez trzy lata książęta przestali się liczyć w planach politycznych króla Szwecji. Karol XII zaproponował tron średniemu z braci Sobieskich, Aleksandrowi, który uniknął uwięzienia, gdyż został w Oławie. Aleksander jednak w obawie o życie braci nie przyjął korony, a ta trafiła na skronie Stanisława Leszczyńskiego.

Koleje oławskiego życia

Jakub stracił szansę na koronę. Przez kolejne lata, po powrocie na tron Augusta II, siedział głównie w Oławie. Nie licząc się z ograniczeniami finansowymi, prowadził tam dwór w iście królewskim stylu. Po jego wystawnych przyjęciach pozostały imponujące rachunki za jedzenie. Nawiązując do wojskowych sukcesów ojca, trzymał w Oławie setkę janczarów. Jego pałac otwarty był dla licznych polskich przyjaciół i krewnych.

To w Oławie Jakub przyjął wysłanników Jakuba Stuarta, pretendenta do angielskiego tronu, który prosił o rękę jego córki. Decyzja o mariażu Marii Klementyny Sobieskiej ze Stuartem, podjęta wbrew interesom Habsburgów, doprowadziła w 1719 roku do wygnania Sobieskiego z Oławy przez cesarza. Żonie i pozostałym córkom Jakuba pozwolono pozostać w mieście, ale cierpiały biedę, nie mając praw do dochodów z księstwa.

Dopiero po trzech latach cesarz pozwolił synowi Jana III na powrót – głównie ze względu na zły stan zdrowia jego żony, księżnej Jadwigi. Sobieski zdążył wrócić do Oławy akurat na czas, by pożegnać umierającą małżonkę.

Zamek książąt oławskich (fot. Sławomir Milejski, CC BY-SA 3.0 PL)

Resztę życia dzielił Jakub między Oławę a swą rodową posiadłość, Żółkiew. Doczekał kolejnej elekcji, ale jako prawie 70-letni staruszek nie wziął w niej udziału. Zmarł w 1737 roku w Żółkwi jako ostatni męski przedstawiciel rodu Sobieskich.

Koniec pewnej epoki

Po śmierci Jakuba Oława wypadła z rąk jego potomków. Ze względu na niespłacony posag Marii Klementyny większość praw do miasta odziedziczyli jej synowie, Karol Edward (znany jako „Bonnie Prince Charlie”) i Henryk Benedykt. Negocjacje z cesarzem dotyczące wypłacenia kwoty zastawu ciągnęły się jednak latami i nie przyniosły rozstrzygnięcia.

Oława ok. 1737 (ryc. Friedricha Bernharda Wernera)

Tymczasem w 1740 roku wybuchła pierwsza wojna śląska, w wyniku której niemal cała kraina – w tym Oława – przeszła w ręce pruskie. Nowi zarządcy doprowadzili w krótkim czasie do zatracenia polskiego charakteru miasta. Dziś już mało kto o nich pamięta.

Bibliografia

  • Zygmunt Boras, Książęta piastowscy Śląska, wyd. 3 popr. i rozszerzone, Wyd. Śląsk, Katowice 1982.
  • Historia Śląska, red. Marek Czapliński, wyd. 2 popr., Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2007.
  • Kazimierz Jasiński, Rodowód Piastów śląskich. Piastowie wrocławscy, legnicko-brzescy, świdniccy, ziębiccy, głogowscy, żagańscy, oleśniccy, opolscy, cieszyńscy i oświęcimscy, wyd. 2 popr., Avalon, Kraków 2007.
  • Maria Niemojowska, Ostatni Stuartowie, PIW, Warszawa 1992.
  • Piotr Piniński, Dziedzic Sobieskich. Bohater ostatniej wojny o niepodległość Szkocji, Zysk i S-ka, Poznań 2013.
  • Wanda Roszkowska, Oława królewiczów Sobieskich, wyd. 2, przejrzane i zaktualizowane, Ossolineum, Wrocław 1984.
  • Aleksandra Skrzypietz, Jakub Sobieski, Wyd. Poznańskie, Poznań 2015.
  • Tenże, Rozkwit i upadek rodu Sobieskich, Bellona, Warszawa 2014.
  • Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Zielona Sowa, Kraków 2004.
Udostępnij

Agnieszka Wolnicka

Popularyzatorka historii, autorka ponad setki tekstów publikowanych m.in. na portalu Ciekawostki Historyczne. Od pięciu lat serwuje codzienną dawkę opowieści o prywatnym życiu dawnych monarchów na fanpage’u „Ciekawostki z dziejów rodów panujących”. Pasjonuje się genealogią dynastii królewskich i biografiami słynnych kobiet.

Agnieszka Wolnicka